Mây được chia thành 10 chi (loại chính) theo độ cao và hình dạng: ba chi tầng cao là mây ti, ti tích, ti tầng; ba chi tầng giữa là trung tích, trung tầng, vũ tầng; bốn chi tầng thấp là tầng tích, mây tầng, mây tích và vũ tích. Cách phân loại này do Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) thống nhất trong Atlas Mây Quốc tế và dùng chung cho cả dự báo thời tiết lẫn hàng không.
Nhìn mây đúng tên không chỉ để biết chơi. Mỗi loại mây kể một chuyện về không khí đang làm gì ở trên kia: ổn định hay đang sôi lên, khô hay ẩm, gió đều hay gió xoáy. Phi công, người bay dù lượn và người đi biển đều học đọc mây trước khi học đọc bản đồ.
Ai đặt tên cho mây
Trước thế kỷ 19, mây chỉ có tên dân gian, mỗi vùng gọi một kiểu. Năm 1802, Luke Howard, một dược sĩ người Anh mê khí tượng, đọc bài thuyết trình rồi in thành bài viết On the Modification of Clouds (Về sự biến đổi của mây). Ông mượn cách đặt tên bằng tiếng Latinh của nhà thực vật học Linnaeus và chọn bốn gốc từ:
- Cirrus — lọn tóc, sợi lông: mây mảnh, xơ.
- Cumulus — đống, khối: mây vun lên.
- Stratus — lớp, tấm trải: mây dàn phẳng.
- Nimbus — mây cho mưa.
Ghép các gốc này lại ta có gần như toàn bộ tên mây ngày nay. Ý tưởng của Howard hay ở chỗ ông coi mây là thứ biến đổi liên tục, một khối tích có thể dàn ra thành lớp, một lớp có thể vỡ thành từng cụm. Đại thi hào Đức Goethe đọc bài của Howard, thích đến mức viết thơ tặng ông.
Atlas Mây Quốc tế đầu tiên ra đời năm 1896. Bản mới nhất do WMO phát hành dạng trực tuyến năm 2017, bổ sung vài dạng mây trước đó chưa có tên chính thức, nổi tiếng nhất là asperitas — đáy mây gợn sóng như mặt biển nhìn từ dưới lên, được nhóm người yêu mây nghiệp dư vận động suốt nhiều năm mới được công nhận.
Bảng 10 chi mây và độ cao thường gặp
Độ cao dưới đây là khoảng điển hình ở vùng nhiệt đới như Việt Nam, nơi tầng đối lưu dày hơn vùng ôn đới nên mây tầng cao có thể lên tới 18 km.
| Tầng | Tên Việt | Tên Latinh (ký hiệu) | Nhận biết nhanh |
|---|---|---|---|
| Cao (khoảng 6–18 km) | Mây ti | Cirrus (Ci) | Sợi trắng mảnh, như vệt chổi quét, không che nắng |
| Cao | Mây ti tích | Cirrocumulus (Cc) | Hạt nhỏ li ti xếp hàng, kiểu "vảy cá" |
| Cao | Mây ti tầng | Cirrostratus (Cs) | Màn trắng mỏng phủ trời, hay tạo quầng quanh mặt trời, mặt trăng |
| Giữa (khoảng 2–8 km) | Mây trung tích | Altocumulus (Ac) | Cụm tròn trắng xám, to hơn ti tích, có bóng đổ |
| Giữa | Mây trung tầng | Altostratus (As) | Lớp xám đều, mặt trời nhìn mờ như qua kính mờ |
| Giữa (lan xuống thấp) | Mây vũ tầng | Nimbostratus (Ns) | Lớp xám đậm, dày, cho mưa dầm kéo dài |
| Thấp (dưới 2 km) | Mây tầng tích | Stratocumulus (Sc) | Mảng xám trắng to, xen kẽ khe trời, rất phổ biến |
| Thấp | Mây tầng | Stratus (St) | Lớp xám thấp, đều, như sương mù không chạm đất |
| Thấp (đỉnh có thể cao) | Mây tích | Cumulus (Cu) | Khối trắng đáy phẳng, đỉnh phồng như bông |
| Thấp (đỉnh tới 15–18 km) | Mây vũ tích | Cumulonimbus (Cb) | Tháp mây khổng lồ, đỉnh loe hình đe, kèm dông sét |
Tên tiếng Việt khá khéo: "ti" ứng với cirrus, "trung" với alto (tầng giữa), "tích" là vun đống, "tầng" là dàn lớp, "vũ" là mưa. Biết năm chữ này là tự suy ra được cả bảng.
Mây tầng cao: báo trước từ xa
Mây tầng cao hầu như chỉ gồm tinh thể băng, vì ở độ cao đó nhiệt độ thường dưới âm 30–40 độ C. Chúng mỏng, trắng, ít khi gây mưa xuống tới đất.
Giá trị của chúng nằm ở chỗ báo trước. Mây ti dày dần lên, chuyển thành ti tầng rồi trung tầng, thường là dấu hiệu một hệ thống thời tiết lớn đang tới gần trong vòng một hai ngày. Câu ca dao "Trăng quầng thì hạn, trăng tán thì mưa" của ông bà ta đọc đúng loại mây này: quầng tròn quanh trăng thường do màn ti tầng tạo ra. Dù vậy, câu ca dao là kinh nghiệm dân gian, không phải quy luật — có quầng mà vẫn nắng là chuyện thường.
Với hàng không, mây ti ít nguy hiểm. Máy bay chở khách bay hành trình ở khoảng 10–12 km thường lướt qua hoặc nằm ngay trong tầng mây này, hành khách chỉ thấy cửa sổ trắng mờ một lúc.
Vệt ngưng tụ có phải là mây không
Vệt trắng sau máy bay hình thành khi hơi nước nóng từ động cơ gặp không khí rất lạnh và đóng băng thành tinh thể. Nếu không khí đủ ẩm, vệt kéo dài, lan rộng và trông y như mây ti. Atlas 2017 chính thức xếp loại mây này vào nhóm mây do con người tạo ra, gọi là homogenitus (ví dụ cirrus homogenitus). Vệt tan nhanh trong vài giây là dấu hiệu tầng cao khô; vệt kéo dài cả giờ là tầng cao ẩm, đôi khi báo thời tiết sắp xấu đi.
Mây tầng giữa: lớp mây của mưa dầm
Mây trung tích là loại hay gây nhầm nhất với ti tích. Mẹo nhỏ: giơ tay thẳng ra, nếu mỗi cụm mây nhỏ hơn bề ngang ngón tay út thì thường là ti tích (tầng cao); bằng khoảng một đến ba ngón tay thì thường là trung tích. Đây là mẹo ước lượng hay dùng trong sách hướng dẫn quan sát mây, chỉ đúng khi mây nằm cao trên đầu, không đúng với mây sát chân trời.
Mây trung tầng và vũ tầng là hai lớp "đắp chăn" cho bầu trời. Dưới vũ tầng là mưa dầm, mưa đều hạt hàng giờ, không có những cơn trút rồi tạnh như dưới mây tích. Mùa đông ở Bắc Bộ, những ngày mưa phùn ẩm ướt thường đi cùng lớp mây tầng và tầng tích thấp, dày.
Với phi công, tầng giữa đáng lưu ý vì nguy cơ đóng băng. Những giọt nước trong mây có thể vẫn ở thể lỏng dù nhiệt độ dưới 0 độ C — gọi là nước quá lạnh. Chúng chạm vào cánh là đóng băng ngay. Máy bay chở khách có hệ thống chống đóng băng, nhưng máy bay nhỏ thì phải tránh.
Mây thấu kính trên núi
Có một dạng trung tích đặc biệt: mây thấu kính (altocumulus lenticularis), nhẵn, tròn, trông như đĩa bay đứng yên trên đỉnh núi. Nó hình thành khi gió mạnh vượt núi tạo ra sóng không khí, mây nằm ở đỉnh sóng. Đẹp, nhưng đó là tín hiệu có sóng núi và vùng gió xoáy bên dưới — người bay dù lượn và phi công máy bay nhỏ đều coi đây là lời cảnh báo.
Mây tầng thấp và mây phát triển thẳng đứng
Mây tầng thấp quyết định trực tiếp việc máy bay có hạ cánh được hay không. Mây tầng (stratus) nằm sát mặt đất vài trăm mét, khi chạm đất thì gọi là sương mù.
Mây tích là mây của ngày nắng: mặt đất nóng lên, các bong bóng khí nóng bốc lên, nguội dần, tới một độ cao nhất định thì hơi nước ngưng lại — đó là đáy phẳng của mây tích. Những đám mây tích nhỏ, rời rạc lúc gần trưa gọi là mây tích thời tiết tốt. Phi công tàu lượn và dù lượn tìm chính những đám mây này, vì bên dưới mỗi đám là một luồng khí bốc lên.
Nhưng nếu không khí đủ ẩm và bất ổn định, mây tích không dừng lại. Nó mọc cao thành mây tích vươn cao (hàng không gọi là TCU — towering cumulus), rồi thành mây vũ tích. Đỉnh vũ tích chạm tới đỉnh tầng đối lưu, bị chặn lại và loe ngang thành hình cái đe. Đây là loại mây nguy hiểm nhất với mọi thứ biết bay: dông, sét, mưa đá, gió giật, gió cắt và nhiễu động mạnh.
Phi công đọc mây bằng mã
Trong bản tin thời tiết sân bay (METAR), mây không được ghi bằng tên mà bằng lượng che phủ, tính theo phần tám bầu trời (okta):
| Mã | Nghĩa | Che phủ |
|---|---|---|
| FEW | Ít mây | 1–2 phần tám |
| SCT | Mây rải rác | 3–4 phần tám |
| BKN | Mây nhiều, có khe hở | 5–7 phần tám |
| OVC | Mây kín trời | 8 phần tám |
Ngay sau mã là độ cao đáy mây tính bằng trăm feet. Ví dụ BKN008 nghĩa là mây nhiều, đáy ở 800 feet (khoảng 240 m). Lớp BKN hoặc OVC thấp nhất gọi là trần mây, con số then chốt khi quyết định tiếp cận hạ cánh.
Chỉ có hai loại mây được gọi đích danh trong METAR: CB (vũ tích) và TCU (tích vươn cao). Lý do đơn giản — đó là hai loại mây có thể làm hỏng một chuyến bay.
Góc nhìn hôm nay: tập ngắm mây thế nào
Ngắm mây là thú vui rẻ nhất trên đời, chỉ cần ngẩng đầu. Vài gợi ý để ngắm có nghề hơn:
- Ngắm theo giờ. Một ngày hè ở đồng bằng thường có trình tự: sáng trong, gần trưa mây tích nhỏ, đầu giờ chiều mây vươn cao, cuối chiều có thể có dông. Ghi lại trình tự này vài tuần là tự thấy quy luật.
- Chụp cùng một góc trời mỗi ngày. Cách học nhanh nhất là so sánh.
- Ngồi ghế cửa sổ khi đi máy bay. Lúc cất cánh, bạn xuyên qua từng tầng mây theo đúng thứ tự trong bảng trên, nhìn được đỉnh mây tích từ phía trên — góc người dưới đất không bao giờ có.
- Tra Atlas Mây Quốc tế bản trực tuyến của WMO, có ảnh mẫu cho từng loài, từng dạng.
- Đọc thêm: cuốn The Cloudspotter's Guide của Gavin Pretor-Pinney, người sáng lập Hội Người Yêu Mây (Cloud Appreciation Society) — chính hội này đã vận động đưa asperitas vào Atlas.
Câu hỏi thường gặp
Có bao nhiêu loại mây?
Theo WMO, mây có 10 chi chính. Mỗi chi lại chia thành loài (species) và dạng (variety) dựa trên hình thù và cách sắp xếp, nên tổng số tên gọi chi tiết lên tới vài chục. Với người quan sát thông thường, nắm chắc 10 chi là đủ.
Mây nào báo trời sắp mưa?
Mây vũ tầng cho mưa dầm, mây vũ tích cho mưa rào kèm dông. Mây ti dày dần thành ti tầng rồi trung tầng thường báo hệ thống mưa đang đến trong một hai ngày. Mây tích mọc cao nhanh vào đầu giờ chiều là dấu hiệu dông có thể xảy ra trong vài giờ.
Mây nặng bao nhiêu?
Một đám mây tích cỡ vừa có thể chứa hàng trăm tấn nước ở dạng giọt li ti. Mây vẫn lơ lửng được vì các giọt rất nhỏ, rơi cực chậm, và luôn có luồng khí bốc lên đỡ chúng. Khi giọt lớn lên đủ nặng, luồng khí không đỡ nổi nữa thì thành mưa.
Vì sao mây có màu trắng mà mây mưa lại đen?
Giọt nước trong mây tán xạ mọi màu ánh sáng gần như đều nhau nên ta thấy màu trắng. Khi mây rất dày, ánh sáng bị tán xạ và hấp thụ hết trước khi xuyên tới đáy, nên đáy mây nhìn từ dưới lên tối xám. Mây mưa không đen hơn về bản chất, chỉ là dày hơn.
Máy bay có bay xuyên qua mây được không?
Được, máy bay chở khách bay xuyên mây hằng ngày nhờ thiết bị dẫn đường, không cần nhìn thấy mặt đất. Loại phi công luôn tránh là mây vũ tích, vì bên trong có luồng khí lên xuống rất mạnh, mưa đá và sét.
