Hàng không dân dụng ra đời trong khoảng 1909–1919. Hãng hàng không đầu tiên trên thế giới là DELAG của Đức, lập năm 1909, chở khách bằng khí cầu Zeppelin. Tuyến máy bay chở khách theo lịch đầu tiên là tuyến St. Petersburg – Tampa ở Florida, Mỹ, mở ngày 1/1/1914. Sau năm 1919, hàng loạt hãng như KLM ra đời, các tuyến quốc tế đầu tiên được mở, và thế giới bắt đầu soạn luật lệ cho bầu trời.
Trước máy bay là khí cầu: DELAG và Zeppelin
Ngày 16/11/1909, Công ty Vận tải bằng Khí cầu Đức, viết tắt là DELAG, được thành lập. Họ dùng khí cầu cứng do hãng của bá tước Ferdinand von Zeppelin chế tạo. Từ năm 1910 đến trước khi Thế chiến thứ nhất nổ ra năm 1914, các khí cầu của DELAG thực hiện khoảng 1.500 chuyến bay, chở hơn 30.000 lượt khách mà không ai thiệt mạng.
Phần lớn là những chuyến bay ngắm cảnh giữa các thành phố Đức, khởi hành rồi trở về cùng một nơi, chứ chưa phải dịch vụ đi lại theo đúng nghĩa. Nhưng DELAG đã có đủ những thứ của một hãng hàng không: bán vé, lịch bay, phi hành đoàn, khoang khách có phục vụ đồ ăn. Vì vậy nó thường được gọi là hãng hàng không đầu tiên trên thế giới.
Ngày 1/1/1914: chuyến bay chở khách theo lịch đầu tiên
Thành phố St. Petersburg và thành phố Tampa ở bang Florida cách nhau một vịnh biển. Đi đường bộ vòng quanh vịnh mất cả ngày, đi tàu thuỷ cũng mất vài giờ. Doanh nhân Percy Fansler thuyết phục thành phố St. Petersburg tài trợ một tuyến thuỷ phi cơ băng qua vịnh: St. Petersburg – Tampa Airboat Line.
Sáng 1/1/1914, phi công Tony Jannus lái chiếc thuỷ phi cơ Benoist XIV, chở một hành khách duy nhất: Abram Pheil, cựu thị trưởng St. Petersburg, người đã trả giá cao nhất trong buổi đấu giá chiếc vé đầu tiên. Chuyến bay khoảng 23 phút, đi khoảng 34 km. Giá vé thông thường sau đó là 5 đô la một chiều.
Tuyến bay hoạt động chưa đầy bốn tháng, chở hơn một nghìn lượt khách, rồi đóng cửa khi mùa du lịch mùa đông kết thúc và tiền tài trợ hết. Nó không có lãi. Nhưng nó chứng minh một ý tưởng: máy bay có thể chở người theo lịch cố định, có bán vé, như tàu hoả.
Thư từ mở đường cho hành khách
Trong những năm đầu, chở thư mới là thứ nuôi sống máy bay. Thư nhẹ, giá trị cao, chính phủ sẵn sàng trả tiền để thư đi nhanh. Ngày 15/5/1918, Bưu điện Mỹ mở tuyến thư hàng không theo lịch Washington – Philadelphia – New York. Đến đầu thập niên 1920, tuyến thư xuyên nước Mỹ được mở, với những phi công bay cả ban đêm theo các ngọn đèn hiệu dựng thành chuỗi trên mặt đất, giống như đường hàng hải trên đất liền.
Nghề phi công thư thời ấy cực kỳ nguy hiểm: bay bằng mắt, không có thiết bị bay mù, trong mọi điều kiện thời tiết. Nhiều phi công thư tử nạn trong những năm đầu. Ở Pháp, hãng Aéropostale đưa thư từ Pháp xuống Tây Phi rồi sang Nam Mỹ; nhà văn Antoine de Saint-Exupéry từng là phi công của hãng này, và các tác phẩm "Thư về miền Nam", "Bay đêm", "Cõi người ta" của ông lấy cảm hứng từ chính những chuyến bay đó.
Năm 1925, Mỹ ban hành Đạo luật Thư hàng không (thường gọi là Đạo luật Kelly), cho phép giao hợp đồng chở thư cho các công ty tư nhân. Nhiều hãng hàng không lớn của Mỹ sau này lớn lên từ những hợp đồng chở thư đó.
1919: năm các hãng hàng không ra đời
Sau năm 1918, châu Âu thừa máy bay, thừa phi công, và các nước bắt đầu nghĩ tới dịch vụ dân sự. Chỉ trong vài năm, những cái tên lớn xuất hiện:
| Năm | Sự kiện |
|---|---|
| 1909 | DELAG (Đức) thành lập, chở khách bằng khí cầu từ 1910 |
| 1/1/1914 | Tuyến St. Petersburg – Tampa Airboat Line, tuyến máy bay chở khách theo lịch đầu tiên |
| 15/5/1918 | Mỹ mở tuyến thư hàng không theo lịch |
| 25/8/1919 | Hãng Aircraft Transport and Travel (Anh) mở tuyến quốc tế hằng ngày London – Paris |
| 7/10/1919 | KLM (Hà Lan) thành lập, đến nay là hãng hàng không lâu đời nhất còn hoạt động dưới tên gốc |
| 13/10/1919 | Công ước Paris về hàng không được ký |
| 12/1919 | SCADTA, tiền thân của Avianca (Colombia), thành lập |
| 1920 | Qantas (Australia) thành lập |
| 1924 | Imperial Airways (Anh) ra đời, sau này thành BOAC rồi British Airways |
| 1927 | Pan American Airways (Mỹ) mở tuyến đầu tiên Key West – Havana |
| 15/5/1930 | Ellen Church, y tá, trở thành nữ tiếp viên hàng không đầu tiên |
| 1935–1936 | Douglas DC-3 bay lần đầu và đưa vào khai thác |
| 7/12/1944 | Công ước Chicago được ký, đặt nền cho ICAO |
Đi máy bay thời kỳ này không hề dễ chịu. Khoang khách không điều áp, nên máy bay bay thấp, xóc nhiều, ồn đến mức phải hét vào tai nhau. Ghế có khi là ghế mây đan để nhẹ. Mùa đông thì lạnh, hành khách được phát chăn. Say máy bay là chuyện thường. Giá vé đắt, chỉ người giàu hoặc người có việc rất gấp mới đi.
Nữ tiếp viên đầu tiên
Ngày 15/5/1930, Ellen Church, một y tá có giấy phép hành nghề ở Iowa, bay chuyến đầu tiên với tư cách tiếp viên trên tuyến của Boeing Air Transport (tiền thân của United Airlines) từ San Francisco đi Cheyenne. Bà đã đề xuất với hãng rằng có y tá trên máy bay sẽ giúp hành khách yên tâm hơn. Tám nữ y tá đầu tiên được tuyển, gọi là "Original Eight". Trước đó, một số hãng ở châu Âu đã có nam phục vụ trên máy bay, nhưng hình ảnh tiếp viên hàng không như ngày nay bắt đầu từ đây.
Những chiếc máy bay làm cho hãng hàng không có lãi
Máy bay chở khách đầu thập niên 1920 phần lớn là máy bay hai tầng cánh vỏ vải. Đến cuối thập niên đó, những chiếc như Ford Trimotor (vỏ kim loại, ba động cơ) giúp hành khách tin tưởng hơn. Năm 1933, Boeing 247 mang lại hình dáng máy bay hiện đại: một tầng cánh, vỏ hoàn toàn bằng kim loại, càng có thể thu vào.
Nhưng bước ngoặt là Douglas DC-3, bay lần đầu ngày 17/12/1935, đúng 32 năm sau chuyến bay của anh em Wright. DC-3 chở khoảng 21 khách, bay xuyên nước Mỹ với vài lần dừng trong khoảng 15–17 giờ. Nó thường được coi là chiếc máy bay đầu tiên có thể kiếm lãi chỉ nhờ chở khách, không cần dựa vào tiền chở thư của chính phủ. Cuối thập niên 1930, phần lớn hành khách đi máy bay ở Mỹ bay trên DC-3.
Song song là các "Clipper" của Pan Am: những thuỷ phi cơ lớn bay qua Thái Bình Dương từ năm 1935 và qua Đại Tây Dương từ năm 1939, dừng ở các đảo để tiếp nhiên liệu. Khoang khách có giường ngủ, phòng ăn. Một chuyến từ San Francisco đến Manila mất gần một tuần với nhiều điểm dừng.
Luật cho bầu trời: từ Paris 1919 đến Chicago 1944
Máy bay vượt biên giới đặt ra một câu hỏi mà tàu biển chưa từng đặt: bầu trời trên lãnh thổ một nước là của ai? Công ước Paris năm 1919 trả lời: mỗi quốc gia có chủ quyền hoàn toàn và riêng biệt đối với vùng trời trên lãnh thổ của mình. Nguyên tắc này đến nay vẫn là nền tảng của luật hàng không quốc tế.
Ngày 7/12/1944, đại diện 52 quốc gia ký Công ước về Hàng không Dân dụng Quốc tế tại Chicago, thường gọi là Công ước Chicago. Công ước đặt ra khung pháp lý cho hàng không dân dụng toàn cầu và thành lập Tổ chức Hàng không Dân dụng Quốc tế (ICAO), chính thức hoạt động từ năm 1947, trụ sở tại Montreal, Canada. Năm 1945, Hiệp hội Vận tải Hàng không Quốc tế (IATA) được thành lập để các hãng hàng không phối hợp với nhau về giá vé, vé nối chuyến, chuẩn kỹ thuật.
Từ hội nghị Chicago cũng ra đời khái niệm "các thương quyền" (freedoms of the air): quyền bay qua vùng trời nước khác, quyền hạ cánh kỹ thuật, quyền chở khách giữa hai nước… Các hiệp định hàng không song phương giữa các nước ngày nay vẫn được đàm phán dựa trên khung này.
Nhờ ICAO, một phi công Việt Nam hạ cánh ở Paris hay Tokyo vẫn dùng cùng một ngôn ngữ (tiếng Anh hàng không), cùng ký hiệu sân bay, cùng quy tắc bay. Mã sân bay bốn chữ như VVNB của Nội Bài, VVTS của Tân Sơn Nhất là mã ICAO; mã ba chữ in trên thẻ hành lý như HAN, SGN là mã của IATA.
Góc nhìn hôm nay
Từ chuyến bay một khách băng qua vịnh Tampa năm 1914 đến hàng tỷ lượt khách mỗi năm, nền tảng của hàng không dân dụng được đặt trong khoảng 30 năm: thư từ cho máy bay lý do để tồn tại, các hãng nhỏ học cách bán vé và giữ lịch, máy bay kim loại làm cho việc kinh doanh có lãi, còn các công ước quốc tế làm cho bầu trời có luật.
- St. Petersburg (Florida) có bảo tàng nhỏ về tuyến bay năm 1914, trưng bày bản sao chiếc Benoist.
- Trụ sở ICAO ở Montreal và các tài liệu công khai trên trang của ICAO là nguồn tốt để đọc văn bản gốc Công ước Chicago.
- Sách: các tác phẩm của Saint-Exupéry về phi công thư là cách dễ nhất để cảm nhận nghề bay những năm 1920–1930; một số cuốn đã có bản dịch tiếng Việt.
Câu hỏi thường gặp
Hãng hàng không đầu tiên trên thế giới là hãng nào?
DELAG của Đức, thành lập năm 1909, chở khách bằng khí cầu Zeppelin từ năm 1910. Nếu tính hãng chở khách bằng máy bay theo lịch thì là St. Petersburg – Tampa Airboat Line ở Mỹ, mở ngày 1/1/1914.
Hãng hàng không lâu đời nhất còn hoạt động là hãng nào?
KLM của Hà Lan, thành lập ngày 7/10/1919, là hãng lâu đời nhất còn hoạt động dưới tên gốc. Avianca (Colombia) và Qantas (Australia) cũng là những hãng ra đời rất sớm, lần lượt năm 1919 và 1920.
Chuyến bay chở khách đầu tiên diễn ra khi nào?
Ngày 1/1/1914, phi công Tony Jannus chở hành khách Abram Pheil qua vịnh Tampa, Florida, trên thuỷ phi cơ Benoist XIV, khoảng 23 phút. Đây được coi là chuyến bay chở khách theo lịch đầu tiên bằng máy bay.
Nữ tiếp viên hàng không đầu tiên là ai?
Ellen Church, một y tá người Mỹ, bay chuyến đầu tiên ngày 15/5/1930 cho Boeing Air Transport, tiền thân của United Airlines. Tám tiếp viên đầu tiên của hãng đều là y tá.
ICAO là gì?
ICAO là Tổ chức Hàng không Dân dụng Quốc tế, thành lập theo Công ước Chicago ký năm 1944, hoạt động chính thức từ năm 1947, trụ sở ở Montreal. ICAO đặt ra tiêu chuẩn chung về an toàn, kỹ thuật và quy tắc bay cho hàng không dân dụng thế giới.
Mã sân bay ICAO và IATA khác nhau thế nào?
Mã IATA có ba chữ, dùng cho vé và hành lý, ví dụ HAN, SGN. Mã ICAO có bốn chữ, dùng trong điều hành bay và kế hoạch bay, ví dụ VVNB cho Nội Bài, VVTS cho Tân Sơn Nhất.
