Amelia Earhart (1897–1937) là nữ phi công người Mỹ, người phụ nữ đầu tiên bay một mình vượt Đại Tây Dương năm 1932 và là người đầu tiên bay một mình từ Hawaii về California năm 1935. Ngày 2/7/1937, trong nỗ lực bay vòng quanh Trái Đất theo đường xích đạo, bà cùng hoa tiêu Fred Noonan mất tích trên Thái Bình Dương khi đang tìm đảo Howland. Đến nay, chưa ai tìm thấy máy bay hay thi thể của họ.
Cô gái Kansas mê những việc "không dành cho con gái"
Amelia Mary Earhart sinh ngày 24/7/1897 ở Atchison, bang Kansas. Thời nhỏ, bà thích leo cây, săn chuột, trượt xe trượt tuyết nằm sấp như con trai, và cắt dán một cuốn sổ tay ghi tên những phụ nữ thành đạt trong các nghề vốn của nam giới như kỹ sư, luật sư, quản lý.
Bà kể rằng lần đầu nhìn thấy máy bay ở một hội chợ năm 1908, bà chẳng thấy gì hấp dẫn. Bước ngoặt đến cuối năm 1920 ở Long Beach, California, khi bà trả 10 đô la cho một chuyến bay ngắn khoảng mười phút. Trong hồi ký, bà viết rằng ngay khi máy bay rời mặt đất, bà biết mình phải học bay.
Đầu năm 1921, bà học với Neta Snook, một trong số ít nữ giáo viên bay thời đó. Bà làm nhiều việc để có tiền, kể cả lái xe tải và làm ở công ty điện thoại, rồi mua chiếc máy bay đầu tiên là một chiếc Kinner Airster cũ màu vàng mà bà gọi là "The Canary" (Chim hoàng yến). Năm 1922, bà bay lên độ cao khoảng 14.000 feet (gần 4.300 m), kỷ lục độ cao nữ thời điểm ấy. Năm 1923, bà nhận bằng phi công của Liên đoàn Hàng không Quốc tế (FAI), là một trong khoảng hai chục phụ nữ trên thế giới có bằng này.
1928: nổi tiếng vì một chuyến bay bà không lái
Năm 1928, một năm sau chuyến bay của Lindbergh, nhà tài trợ Amy Guest muốn tìm một phụ nữ Mỹ để bay qua Đại Tây Dương. Nhà xuất bản George P. Putnam được nhờ tìm người, và chọn Earhart, khi đó đang làm nhân viên xã hội ở Boston.
Ngày 17–18/6/1928, chiếc thuỷ phi cơ Fokker mang tên Friendship bay từ Trepassey (Newfoundland) đến Burry Port ở xứ Wales, khoảng 20 giờ 40 phút. Wilmer Stultz lái, Louis Gordon làm thợ máy. Earhart chỉ ghi nhật ký bay. Bà trở thành người phụ nữ đầu tiên bay qua Đại Tây Dương và được đón như anh hùng, nhưng chính bà tự ví mình chẳng khác gì "một bao khoai tây" trên chuyến bay ấy. Cảm giác được tôn vinh vì việc mình không làm khiến bà quyết tâm sẽ tự lái qua Đại Tây Dương.
Năm 1931, bà kết hôn với George Putnam, người cũng trở thành người quản lý, lo truyền thông và tài chính cho các chuyến bay của bà.
Những chuyến bay kỷ lục
| Năm | Thành tích |
|---|---|
| 1922 | Kỷ lục độ cao nữ, khoảng 14.000 feet |
| 1928 | Người phụ nữ đầu tiên bay qua Đại Tây Dương (hành khách) |
| 1929 | Hạng ba cuộc đua máy bay nữ xuyên nước Mỹ (Women's Air Derby) |
| 20–21/5/1932 | Người phụ nữ đầu tiên, và người thứ hai sau Lindbergh, bay một mình không nghỉ qua Đại Tây Dương |
| 8/1932 | Người phụ nữ đầu tiên bay một mình không nghỉ xuyên nước Mỹ, từ Los Angeles đến Newark |
| 1/1935 | Người đầu tiên bay một mình từ Honolulu (Hawaii) đến Oakland (California) |
| 5/1935 | Người đầu tiên bay một mình không nghỉ từ Mexico City đến Newark |
Đêm 20/5/1932 qua Đại Tây Dương
Đúng năm năm sau ngày Lindbergh cất cánh, Earhart rời Harbour Grace ở Newfoundland trên chiếc Lockheed Vega 5B màu đỏ. Chuyến bay gặp đủ rắc rối: đồng hồ đo độ cao hỏng, băng bám cánh khiến máy bay tụt độ cao, ống xả bị nứt phụt lửa, nhiên liệu rò rỉ vào buồng lái. Bà định bay tới Paris, nhưng sau gần 15 giờ quyết định hạ cánh sớm xuống một bãi chăn thả ở Culmore, gần Derry, Bắc Ireland. Theo câu chuyện thường được kể, khi một nông dân hỏi bà từ đâu tới, bà trả lời là từ Mỹ.
Quốc hội Mỹ trao cho bà Huân chương Phi hành Xuất sắc (Distinguished Flying Cross), lần đầu một phụ nữ nhận huân chương này.
Không chỉ là phi công: The Ninety-Nines và tiếng nói cho phụ nữ
Earhart dùng danh tiếng để mở cửa cho phụ nữ trong ngành hàng không. Năm 1929, bà cùng nhiều nữ phi công lập ra một tổ chức. Thư mời được gửi tới tất cả nữ phi công có bằng ở Mỹ, và 99 người tham gia ban đầu, nên tổ chức được gọi là The Ninety-Nines. Earhart là chủ tịch đầu tiên từ năm 1931. Tổ chức này đến nay vẫn hoạt động, có hội viên ở nhiều nước.
Từ năm 1935, bà làm cố vấn về nghề nghiệp cho nữ sinh viên tại Đại học Purdue, bang Indiana. Bà khuyến khích sinh viên nữ theo kỹ thuật và khoa học. Chính Quỹ Nghiên cứu Purdue góp tiền mua chiếc Lockheed Electra 10E mà bà gọi là "phòng thí nghiệm bay", chiếc máy bay của chuyến đi cuối cùng. Bà cũng viết sách, viết báo, thiết kế một dòng quần áo và hành lý, dùng thu nhập đó để trang trải các chuyến bay.
Chuyến bay cuối cùng năm 1937
Mục tiêu là bay vòng quanh Trái Đất theo hướng gần đường xích đạo, quãng đường khoảng 46.000 km, dài nhất từng có. Lần thử đầu tháng 3/1937 thất bại khi chiếc Electra bị lật lúc cất cánh ở Hawaii. Lần thứ hai bay theo chiều ngược lại, từ tây sang đông, rời Miami ngày 1/6/1937, đi qua Nam Mỹ, châu Phi, Ấn Độ, Đông Nam Á, Australia.
Ngày 29/6, họ đến Lae ở New Guinea, đã bay khoảng 35.000 km, còn khoảng 11.000 km. Chặng tiếp theo là chặng khó nhất: khoảng 4.100 km trên biển tới đảo Howland, một dải đất san hô dài khoảng 2,5 km, cao vài mét so với mặt nước. Tàu tuần duyên Itasca của Mỹ chờ sẵn ở đó để liên lạc vô tuyến.
Sáng 2/7/1937, họ cất cánh. Sáng hôm sau theo giờ tại Howland, tàu Itasca nghe được tiếng Earhart nhiều lần, giọng ngày càng rõ, báo đang ở gần và sắp hết nhiên liệu, nhưng bà dường như không nghe thấy tín hiệu của tàu. Hai bên không bắt được liên lạc hai chiều để định hướng. Bản tin cuối cùng được ghi lại có nội dung đang bay theo đường 157–337, tức một hướng la bàn, chạy lên xuống hướng bắc nam. Sau đó là im lặng.
Hải quân và tuần duyên Mỹ tìm kiếm khoảng 16 ngày trên một vùng biển rộng, cuộc tìm kiếm tốn kém nhất từng có thời đó. Không tìm thấy gì. Năm 1939, Earhart được tuyên bố đã chết về mặt pháp lý.
Điều gì đã xảy ra? Các giả thuyết
Đây là phần cần đọc tỉnh táo, vì có rất nhiều thông tin giật gân. Các giả thuyết chính:
- Hết nhiên liệu và rơi xuống biển gần Howland: giả thuyết đơn giản nhất, được nhiều nhà nghiên cứu và giới hàng không ủng hộ. Máy bay có thể nằm dưới đáy biển sâu hàng nghìn mét. Nhiều cuộc tìm kiếm bằng sonar đã được tổ chức, kể cả những năm gần đây, nhưng chưa đưa ra được bằng chứng được xác nhận.
- Hạ cánh xuống đảo Nikumaroro (khi đó tên là đảo Gardner), cách Howland khoảng 650 km về phía đông nam, và sống ở đó một thời gian. Nhóm nghiên cứu TIGHAR theo đuổi giả thuyết này nhiều thập kỷ, dựa trên các hiện vật tìm thấy và bộ xương được phát hiện trên đảo năm 1940 (nay đã thất lạc, chỉ còn số đo). Có những phân tích ủng hộ, nhưng chưa có bằng chứng quyết định.
- Bị bắt giữ: có những thuyết cho rằng họ bị bắt và chết trong tù. Các tài liệu và ảnh từng được đưa ra làm bằng chứng đều không đứng vững khi kiểm chứng.
Cách nói thận trọng: Earhart và Noonan mất tích trên Thái Bình Dương ngày 2/7/1937, số phận của họ chưa được xác định.
Góc nhìn hôm nay: Earhart để lại gì
Bà không phải nữ phi công giỏi nhất thời mình về kỹ thuật thuần tuý, và chính bà cũng thừa nhận điều đó. Nhưng bà là người hiểu sức mạnh của hình ảnh, biết dùng danh tiếng để nói về quyền của phụ nữ được làm nghề mình chọn. Nhiều nữ phi công thế hệ sau kể bà là lý do họ bắt đầu.
Chuyến bay cuối cùng cũng để lại bài học kỹ thuật mà ngành hàng không học rất kỹ: liên lạc vô tuyến phải được thống nhất tần số, giờ giấc, quy trình trước khi bay; một chặng bay không có sân bay dự phòng phải có biên dư nhiên liệu đủ rộng. Nhiều chuyên gia cho rằng chuẩn bị liên lạc vô tuyến chưa chặt chẽ là một nguyên nhân chính.
- Nhà thời thơ ấu của Earhart ở Atchison, Kansas, nay là bảo tàng.
- Chiếc Lockheed Vega 5B màu đỏ của chuyến bay năm 1932 được trưng bày tại Bảo tàng Hàng không và Vũ trụ Quốc gia ở Washington.
- Đại học Purdue giữ bộ sưu tập lớn thư từ và tài liệu của bà.
- Sách của chính Earhart: "20 Hrs. 40 Min." (1928) và "The Fun of It" (1932); cuốn "Last Flight" được Putnam biên tập từ nhật ký của bà, xuất bản sau khi bà mất tích.
Câu hỏi thường gặp
Amelia Earhart là ai?
Amelia Earhart là nữ phi công người Mỹ sinh năm 1897, người phụ nữ đầu tiên bay một mình qua Đại Tây Dương năm 1932. Bà là chủ tịch đầu tiên của tổ chức nữ phi công The Ninety-Nines và mất tích trên Thái Bình Dương năm 1937.
Amelia Earhart mất tích ở đâu, năm nào?
Ngày 2/7/1937, trên Thái Bình Dương, trong chặng bay từ Lae (New Guinea) tới đảo Howland. Bà bay cùng hoa tiêu Fred Noonan trên chiếc Lockheed Electra 10E, trong nỗ lực bay vòng quanh thế giới.
Đã tìm thấy máy bay của Amelia Earhart chưa?
Chưa. Nhiều cuộc tìm kiếm dưới biển và trên đảo Nikumaroro đã được tiến hành trong nhiều thập kỷ, có những phát hiện được công bố rầm rộ, nhưng đến nay chưa có bằng chứng nào được xác nhận là máy bay của bà.
Amelia Earhart bay qua Đại Tây Dương năm nào?
Bà bay qua Đại Tây Dương hai lần. Năm 1928 bà là hành khách trên chiếc Friendship, người phụ nữ đầu tiên vượt Đại Tây Dương bằng máy bay. Ngày 20–21/5/1932, bà tự lái một mình từ Newfoundland tới Bắc Ireland trong gần 15 giờ.
Amelia Earhart có phải người đầu tiên bay vòng quanh thế giới không?
Không. Bà định trở thành người phụ nữ đầu tiên bay vòng quanh thế giới theo tuyến gần xích đạo, nhưng mất tích khi còn khoảng 11.000 km. Những chuyến bay vòng quanh Trái Đất đầu tiên đã được thực hiện từ năm 1924 theo tuyến khác.
The Ninety-Nines là tổ chức gì?
Là tổ chức của nữ phi công thành lập năm 1929, tên gọi theo số 99 người tham gia ban đầu. Amelia Earhart là chủ tịch đầu tiên. Tổ chức vẫn hoạt động đến nay, hỗ trợ học bổng và kết nối nữ phi công nhiều nước.
