Quy tắc 90 giây là yêu cầu chứng nhận: nhà sản xuất phải chứng minh toàn bộ hành khách và tổ bay ra khỏi máy bay trong 90 giây, khi chỉ dùng được một nửa số cửa thoát hiểm và trong điều kiện tối. Con số này dựa trên thực tế rằng lửa và khói trong khoang có thể trở nên chết người chỉ sau vài phút. Với hành khách, nó có nghĩa giản dị: biết cửa ở đâu, để lại hành lý, và ra ngay khi được lệnh.
Con số 90 giây từ đâu ra
Năm 1965, Cục Hàng không Liên bang Mỹ (FAA) bắt đầu yêu cầu thử sơ tán thực tế với thời hạn 120 giây. Năm 1967, con số được rút xuống 90 giây, kèm điều kiện thử chặt hơn. Châu Âu và các nhà chức trách khác về sau áp dụng tương tự, nên hầu như mọi máy bay chở khách lớn trên thế giới đều phải qua bài thử này.
Lý do chọn 90 giây không phải vì mọi đám cháy đều chậm như vậy, mà vì nghiên cứu về cháy khoang cho thấy khi lửa bên ngoài lan vào hoặc vật liệu bên trong bốc cháy, nhiệt và khí độc có thể tăng đột ngột trong khoảng vài phút, hiện tượng gọi là bùng cháy toàn khoang (flashover). Ra được trước thời điểm đó là ranh giới giữa sống và chết.
Bài thử khó cỡ nào
Điều kiện thử được quy định chi tiết để giống tình huống xấu:
- Chỉ một nửa số cửa dùng được, thường là toàn bộ cửa ở một bên. Hành khách không biết trước cửa nào bị chặn.
- Trong tối, chỉ có đèn khẩn cấp.
- Hành khách là người thường, không phải nhân viên hãng hay người đã thử trước. Có tỉ lệ quy định về người lớn tuổi, phụ nữ, và búp bê đóng vai trẻ sơ sinh mà người lớn phải bế.
- Chăn, gối, túi xách vương vãi trên lối đi.
- Tổ bay là tiếp viên thật của hãng, làm đúng quy trình.
Bài thử có rủi ro chấn thương thật: người ngã khi trượt máng, va đập ở chân máng. Vì vậy ngày nay nhà chức trách cho phép kết hợp thử thực tế với phân tích, mô phỏng máy tính khi kiểu máy bay mới chỉ khác nhỏ so với kiểu đã thử.
Bài thử nổi tiếng của A380
Tháng 3 năm 2006, ở Hamburg, Airbus thử sơ tán chiếc A380 hai tầng với 853 hành khách và 20 thành viên tổ bay, tổng cộng 873 người. Chỉ 8 trong 16 cửa được mở. Toàn bộ người ra khỏi máy bay trong khoảng 78 giây, đạt yêu cầu. Khoảng ba chục người bị thương, đa số nhẹ, chủ yếu do va chạm khi trượt.
Thực tế khác bài thử
Trong tai nạn thật, có những thứ bài thử không mô phỏng được: khói đặc, hoảng loạn, ghế xô lệch, chấn thương, cửa bị kẹt, máy bay nghiêng. Mặt khác, tai nạn thật cũng có lúc mọi người ra được dù điều kiện tệ hơn bài thử.
| Sự kiện | Chuyện gì xảy ra | Bài học |
|---|---|---|
| Manchester, Anh, 22/8/1985 | Chiếc Boeing 737 của British Airtours cháy động cơ khi đang chạy đà, dừng lại trên đường băng. Gió thổi lửa vào thân. 55 người chết, phần lớn do khói độc | Đèn dẫn đường gần sàn, vải bọc ghế chống cháy, mở rộng lối tới cửa trên cánh |
| Dubai, 3/8/2016 | Chiếc Boeing 777 của Emirates chuyến 521 chạm đường băng mạnh khi đang bay lên lại, rồi cháy. Toàn bộ 300 người trên máy bay sống sót, một lính cứu hoả hy sinh | Báo cáo điều tra ghi nhận nhiều hành khách dừng lại lấy hành lý, làm chậm sơ tán |
| Haneda, Tokyo, 2/1/2024 | Chiếc A350 của Japan Airlines chuyến 516 va chiếc máy bay nhỏ của lực lượng tuần duyên trên đường băng và bốc cháy. Toàn bộ 379 người trên A350 thoát ra; 5 trong 6 người trên máy bay nhỏ thiệt mạng | Hệ thống loa khoang hỏng, chỉ 3 trong 8 cửa dùng được, tiếp viên dùng loa cầm tay và hô to. Hành khách hầu như không mang hành lý |
Ở Haneda, việc sơ tán mất lâu hơn 90 giây nhiều, theo các báo cáo ban đầu là gần 20 phút để người cuối cùng ra khỏi, nhưng lửa lan chậm nhờ nhiều yếu tố. Không nên đọc bài học thành "có nhiều thời gian". Bài học đúng là kỷ luật: nghe theo tổ bay, không lấy hành lý.
Cửa thoát hiểm hoạt động thế nào
Cửa chính và máng trượt
Cửa chính của máy bay chở khách cũng là cửa thoát hiểm. Trước khi lăn bánh, tiếp viên "trang bị" cửa (arm): gắn thanh kéo của máng trượt vào sàn. Khi cửa được mở ở trạng thái này, máng trượt tự bung và tự bơm phồng trong vài giây. Khi máy bay đến cổng, tiếp viên gỡ trạng thái này để nhân viên mặt đất mở cửa không làm bung máng. Câu "doors to manual" hay "disarm doors" ta nghe khi máy bay dừng là để làm việc đó.
Trên máy bay bay trên biển, máng trượt nhiều loại có thể tháo ra làm bè cứu sinh.
Cửa trên cánh
Nhiều máy bay thân hẹp như A320, Boeing 737 có cửa nhỏ trên cánh. Ở nhiều phiên bản, người ngồi hàng đó phải tự mở cửa theo hình hướng dẫn: kéo tay nắm, cửa bật lên phía trên hoặc tháo ra và đặt ra ngoài cánh, theo đúng hướng dẫn in trên cửa. Đó là lý do người ngồi hàng cửa thoát hiểm phải đủ điều kiện và được tiếp viên dặn riêng.
Những điều nên làm và không nên làm
- Đếm hàng ghế từ chỗ ngồi tới cửa gần nhất phía trước và phía sau. Khói có thể che hết tầm mắt, khi đó tay sờ lưng ghế đếm là cách tìm đường.
- Nghe lệnh. Tiếp viên quyết định cửa nào an toàn. Nếu nghe "Không dùng cửa này", hãy quay sang cửa khác.
- Bỏ lại hành lý. Một người dừng lại mở hộc lấy túi có thể làm chậm cả chục người phía sau. Túi xách lại vướng víu khi trượt, có thể làm thủng máng trượt.
- Cởi giày cao gót, vì gót nhọn có thể làm rách máng trượt và làm người đi ngã.
- Nhảy, đừng ngồi ở mép máng. Ngồi xuống mép để bò dần làm tắc dòng người. Tiếp viên được huấn luyện để hô "Nhảy! Nhảy!" và đẩy nếu cần.
- Cúi thấp nếu có khói, vì khói và khí nóng bốc lên trên. Che mũi miệng bằng vải nếu có.
- Ra xa máy bay khi đã xuống đất, về phía ngược gió, không quay lại.
Một số nghiên cứu về hành vi sơ tán của nhóm của giáo sư Ed Galea ở Đại học Greenwich, Anh, cho thấy người sống sót trong các vụ cháy thường ngồi cách cửa không quá vài hàng ghế. Kết luận này được trích dẫn rộng rãi, nhưng tác giả cũng lưu ý mỗi vụ một khác, và hành vi của người xung quanh có ảnh hưởng không nhỏ.
Góc nhìn hôm nay
Thói quen lấy hành lý khi sơ tán là vấn đề ngành hàng không đang đau đầu nhất. Đã có những đề xuất khoá hộc hành lý tự động khi có lệnh sơ tán, nhưng chưa được áp dụng rộng. Trong lúc chờ công nghệ, quyết định nằm ở từng hành khách. Một cách nhiều người áp dụng: giấy tờ, điện thoại, thuốc thiết yếu cất trong túi áo hoặc túi nhỏ đeo người suốt lúc cất, hạ cánh, để không còn lý do nào phải mở hộc.
Muốn xem bài thử sơ tán thật, video thử của A380 năm 2006 và nhiều bài thử khác được nhà sản xuất công khai. Báo cáo điều tra của Cục An toàn Vận tải Nhật Bản về vụ Haneda và của Cơ quan Hàng không Dân dụng UAE về chuyến Emirates 521 có những phần phân tích sơ tán rất đáng đọc.
Câu hỏi thường gặp
Quy tắc 90 giây trên máy bay là gì?
Đó là yêu cầu chứng nhận máy bay: phải chứng minh mọi hành khách và tổ bay sơ tán xong trong 90 giây, khi chỉ dùng một nửa số cửa, trong điều kiện tối. FAA áp dụng từ năm 1967, trước đó là 120 giây, và các nhà chức trách khác có yêu cầu tương tự.
Vì sao không được mang hành lý khi sơ tán khỏi máy bay?
Lấy hành lý làm chậm cả dòng người phía sau, chặn lối đi, và túi có thể làm rách máng trượt hoặc gây thương tích khi trượt. Trong cháy khoang, vài chục giây chậm trễ có thể quyết định sống chết của người khác.
Ngồi hàng ghế cửa thoát hiểm cần điều kiện gì?
Người ngồi phải đủ tuổi theo quy định của hãng (nhiều hãng là từ 15 tuổi), đủ sức khoẻ để mở cửa nặng, đọc hiểu được hướng dẫn và sẵn sàng hỗ trợ khi cần. Phụ nữ mang thai, người đi cùng trẻ nhỏ, người cần trợ giúp di chuyển thường không được xếp ở hàng này.
Máng trượt thoát hiểm bung ra trong bao lâu?
Khi cửa được mở ở trạng thái đã trang bị, máng trượt tự bung và bơm phồng chỉ trong vài giây. Đó là lý do tiếp viên phải gỡ trạng thái này khi máy bay vào cổng, để mở cửa bình thường không làm máng bung.
Vụ cháy máy bay JAL ở Haneda có bao nhiêu người sống sót?
Ngày 2 tháng 1 năm 2024, toàn bộ 379 người trên chiếc A350 của Japan Airlines thoát ra an toàn dù chỉ dùng được 3 trong 8 cửa. Trên chiếc máy bay nhỏ của lực lượng tuần duyên Nhật Bản, 5 trong 6 người thiệt mạng.
