Bão nhiệt đới và hàng không: sân bay đóng cửa, máy bay tránh bão ra sao

Khi bão nhiệt đới tiến vào, sân bay trên đường đi của nó thường tạm đóng cửa từ vài giờ tới hơn một ngày, máy bay được bay sơ tán đi nơi khác hoặc neo chằng tại chỗ, còn các chuyến bay đường dài thì vạch đường vòng tránh vùng mây bão rộng hàng trăm km. Máy bay chở khách không bao giờ cố tình bay xuyên bão; chỉ có máy bay trinh sát thời tiết chuyên dụng mới làm việc đó, để đo đạc phục vụ dự báo.

Việt Nam nằm cạnh Biển Đông, một trong những vùng biển có nhiều bão nhất thế giới, nên ngành hàng không ở đây sống chung với bão mỗi năm.

Bão nhiệt đới hình thành thế nào

Bão là một cỗ máy nhiệt khổng lồ, lấy năng lượng từ mặt biển ấm. Các điều kiện thường được nhắc tới:

• Nhiệt độ mặt nước biển khoảng 26,5 độ C trở lên, lớp nước ấm đủ dày.
• Không khí ẩm ở tầng giữa.
• Gió ở tầng cao và tầng thấp không chênh nhau quá nhiều (gió cắt thẳng đứng yếu), để cột mây không bị xé nghiêng.
• Cách xích đạo đủ xa, thường từ khoảng 5 độ vĩ trở lên, để lực Coriolis đủ làm khối khí xoáy tròn.
• Một nhiễu động ban đầu, như một vùng áp thấp hay một cụm dông lớn.

Hơi nước bốc lên từ biển, ngưng tụ trong các tháp mây dông và giải phóng nhiệt, làm không khí nóng lên và bốc cao hơn nữa, hút thêm không khí ẩm từ mặt biển vào. Ở Bắc bán cầu, gió xoáy ngược chiều kim đồng hồ quanh tâm.

Cấu tạo một cơn bão nhìn từ trên cao

Ảnh vệ tinh của một cơn bão mạnh cho thấy rõ ba phần:

• Mắt bão: vùng tâm đường kính thường vài chục km, trời có thể quang, gió nhẹ, không khí đang giáng xuống. Người dưới đất khi mắt bão đi qua thấy gió lặng hẳn, tưởng bão đã tan, rồi gió quật lại từ hướng ngược lại.
• Thành mắt bão: vòng mây dông dày đặc bao quanh mắt, nơi có gió mạnh nhất và mưa lớn nhất.
• Các dải mưa xoắn: những dải mây dông cuộn vào tâm, có thể trải rộng hàng trăm km. Dông và lốc trong các dải này có thể gây hại từ rất xa, trước khi tâm bão tới hàng chục giờ.

Ở trên cao, không khí từ tâm bão toả ra, tạo một tấm mây ti khổng lồ che phủ cả vùng bão. Đó là thứ người dưới đất thấy đầu tiên khi bão còn ở xa: bầu trời phủ một màn mây trắng mỏng, ráng chiều đỏ rực bất thường.

Bão mạnh cỡ nào: thang của Việt Nam

Việt Nam phân cấp bão theo sức gió mạnh nhất gần tâm, dùng thang Beaufort mở rộng. Theo Quyết định 18/2021/QĐ-TTg về dự báo, cảnh báo và truyền tin thiên tai:

Ở Đại Tây Dương, Mỹ dùng thang Saffir–Simpson chia bão (hurricane) thành cấp 1 tới 5. Ở Tây Bắc Thái Bình Dương, Cơ quan Khí tượng Nhật Bản là trung tâm khu vực chính thức đặt tên bão theo danh sách 140 tên do 14 thành viên của Ủy ban Bão ESCAP/WMO đóng góp, mỗi thành viên 10 tên, Việt Nam là một trong số đó. Bão vào Biển Đông còn được Việt Nam đánh số theo thứ tự trong năm: bão số 1, số 2…

Mùa bão và các sân bay Việt Nam

Mùa bão ở Biển Đông thường từ tháng 6 tới tháng 11, có năm sớm hoặc muộn hơn. Quy luật chung là đầu mùa bão hay đổ bộ vào miền Bắc, giữa mùa vào Bắc và Bắc Trung Bộ, cuối mùa (tháng 10–11) dịch dần xuống miền Trung và Nam Trung Bộ. Nam Bộ ít bị bão đổ bộ trực tiếp hơn, nhưng không phải không có.

Đầu tháng 9 năm 2024, bão Yagi (bão số 3), một siêu bão trên Biển Đông, đổ bộ vào vùng ven biển Quảng Ninh – Hải Phòng. Nhà chức trách hàng không cho tạm đóng cửa một số cảng hàng không miền Bắc, trong đó có Vân Đồn, Cát Bi và Nội Bài, trong thời gian bão đi qua; hàng loạt chuyến bay bị huỷ hoặc dời lịch. Đây là một ví dụ gần đây cho thấy bão mạnh có thể làm tê liệt cả cụm sân bay của một vùng.

Sân bay chuẩn bị gì khi bão tới

Quy trình cụ thể mỗi nơi khác nhau, nhưng thường gồm các việc:

1. Theo dõi bản tin bão của cơ quan khí tượng quốc gia và đơn vị khí tượng hàng không, ước tính thời điểm gió vượt ngưỡng an toàn cho cất hạ cánh.
2. Điều chỉnh lịch bay: hãng bay dời giờ, gom chuyến, tăng chuyến trước khi bão tới để đưa khách đi sớm.
3. Sơ tán máy bay: máy bay không cần thiết được bay tới sân bay ngoài vùng ảnh hưởng. Máy bay ở lại được đỗ quay mũi về hướng gió dự báo, chèn bánh, neo chằng; máy bay nhỏ được đưa vào nhà chứa.
4. Gia cố mặt đất: cất gọn xe, thang, xe đẩy hành lý, thùng hàng — những thứ có thể biến thành vật thể bay trong gió giật. Kiểm tra hệ thống thoát nước đường băng.
5. Đóng cửa tạm thời khi gió và mưa vượt giới hạn, rồi kiểm tra đường băng, đèn, thiết bị dẫn đường trước khi mở lại.

Gió ngang là giới hạn hay bị vượt đầu tiên. Mỗi loại máy bay có mức gió ngang tối đa đã được thử nghiệm khi cất hạ cánh, với máy bay chở khách thường vào khoảng 30–40 hải lý/giờ (khoảng 55–75 km/h) tuỳ loại và tình trạng đường băng. Gió bão cấp 8 trở lên với những cơn giật mạnh hơn nhanh chóng vượt mức này.

Những người bay thẳng vào bão

Ở Mỹ, hai đơn vị chuyên bay vào bão để đo đạc: phi đội trinh sát thời tiết của Không quân dự bị Mỹ dùng máy bay WC-130J, và Cơ quan Khí quyển và Đại dương Quốc gia Mỹ (NOAA) dùng máy bay cánh quạt WP-3D Orion cùng máy bay phản lực bay cao để đo môi trường quanh bão. Họ thường được gọi là "thợ săn bão".

Máy bay cánh quạt bay vào ở độ cao vài km, xuyên qua thành mắt bão — đoạn xóc nhất — vào mắt bão rồi bay ra phía bên kia, lặp lại theo hình chữ X. Trên đường bay, họ thả các thiết bị đo gọi là dropsonde: ống nhỏ có dù, rơi từ máy bay xuống biển, liên tục gửi về áp suất, nhiệt độ, độ ẩm, gió. Số đo này giúp xác định chính xác tâm bão và áp suất tâm, cải thiện dự báo đường đi.

Ở Tây Bắc Thái Bình Dương, các chuyến bay trinh sát thường xuyên kiểu này đã dừng từ năm 1987. Dự báo bão Biển Đông dựa chủ yếu vào vệ tinh như Himawari của Nhật Bản, radar ven biển và mô hình số. Đài Loan và Hồng Kông có chương trình bay đo thả dropsonde quanh một số cơn bão.

Góc nhìn hôm nay: bay mùa bão

Nếu bạn đi máy bay vào mùa bão ở Việt Nam:

• Theo dõi tin bão từ Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, để ý thời điểm dự kiến đổ bộ và vùng ảnh hưởng, không chỉ vị trí tâm.
• Xem thông báo của hãng về đổi lịch, hoàn huỷ miễn phí; các hãng thường công bố trước một hai ngày khi có bão.
• Đừng ép chuyến bay: một chuyến bị hoãn vì bão là quyết định an toàn đúng đắn. Bay vào vùng có dải mưa xoắn đi qua, kể cả trước tâm bão, thường xóc và khó hạ cánh.
• Chuẩn bị dư thời gian sau bão: sân bay mở lại, nhưng lịch bay cần một hai ngày để ổn định vì máy bay và tổ bay đang nằm sai chỗ.

Ai mê khoa học có thể theo dõi trực tiếp ảnh vệ tinh Himawari, xem mắt bão hình thành rồi khép lại qua từng giờ. Ít thứ trên bầu trời đẹp và đáng sợ cùng lúc như vậy.