Đọc dự báo thời tiết cho đúng nghĩa là hiểu ba thứ: con số nói gì, nó áp dụng cho nơi nào và lúc nào, và nó chắc chắn tới đâu. Ngành hàng không gói tất cả vào hai bản tin ngắn gọn dùng chung toàn cầu: METAR (thời tiết thực tế ở sân bay, cập nhật thường mỗi 30 phút hoặc mỗi giờ) và TAF (dự báo cho sân bay trong 24–30 giờ tới). Học đọc hai bản tin này, bạn đọc bản tin thời tiết nào cũng thấy dễ.
Bài này đi từ bản tin sân bay tới bản tin trên tivi, điện thoại — và giải thích câu hỏi muôn thuở "khả năng mưa 40% là sao".
Dự báo thời tiết ra đời từ đâu
Dự báo hiện đại bắt đầu khi có điện báo, giữa thế kỷ 19: lần đầu tiên người ta thu được số đo từ nhiều nơi cùng lúc, vẽ thành bản đồ. Ở Anh, Robert FitzRoy — thuyền trưởng con tàu Beagle chở Darwin — lập cơ quan khí tượng và phát những bản "forecast" đầu tiên trên báo từ năm 1861. Chính ông đặt ra từ này.
Năm 1922, nhà toán học Anh Lewis Fry Richardson công bố ý tưởng dự báo bằng cách giải các phương trình vật lý của khí quyển. Ông tính tay một dự báo 6 giờ, mất nhiều tuần, kết quả sai lệch lớn. Nhưng ý tưởng đúng. Năm 1950, nhóm của John von Neumann và Jule Charney chạy dự báo số đầu tiên trên máy tính ENIAC. Từ đó tới nay, dự báo thời tiết là bài toán của siêu máy tính.
Một bài tổng quan trên tạp chí Nature năm 2015 (Bauer, Thorpe và Brunet) ước tính kỹ năng dự báo tăng khoảng một ngày sau mỗi thập kỷ: dự báo 5 ngày hôm nay tốt ngang dự báo 4 ngày của mười năm trước. Gần đây, các mô hình học máy huấn luyện trên dữ liệu khí quyển nhiều thập kỷ cũng bắt đầu được các trung tâm lớn đưa vào vận hành song song với mô hình vật lý.
Đọc một bản tin METAR
Dưới đây là một bản tin minh hoạ (không phải số thật) theo đúng cấu trúc của sân bay Tân Sơn Nhất, mã ICAO là VVTS:
METAR VVTS 180700Z 21012KT 9999 FEW018 SCT025 BKN100 32/24 Q1008 TEMPO 4000 TSRA FEW015CB
| Nhóm | Nghĩa |
|---|---|
| VVTS | Sân bay. VVNB là Nội Bài, VVDN là Đà Nẵng, VVCR là Cam Ranh |
| 180700Z | Ngày 18, lúc 07:00 giờ UTC (Z), tức 14:00 giờ Việt Nam |
| 21012KT | Gió từ hướng 210 độ (tây nam), 12 hải lý/giờ (khoảng 22 km/h) |
| 9999 | Tầm nhìn từ 10 km trở lên |
| FEW018 SCT025 BKN100 | Ít mây ở 1.800 ft, mây rải rác ở 2.500 ft, mây nhiều ở 10.000 ft |
| 32/24 | Nhiệt độ 32 độ C, điểm sương 24 độ C |
| Q1008 | Áp suất quy về mực biển (QNH) 1008 hPa — phi công đặt số này vào đồng hồ độ cao |
| TEMPO 4000 TSRA FEW015CB | Trong 2 giờ tới có lúc tầm nhìn còn 4 km, dông kèm mưa, có mây vũ tích ở 1.500 ft |
Hướng gió luôn là hướng gió thổi tới, không phải hướng gió đi. Gió 210 độ là gió từ tây nam thổi về đông bắc — đúng với gió mùa tây nam mùa mưa ở Nam Bộ.
Vài mã thời tiết hay gặp: RA mưa, DZ mưa phùn, SH mưa rào, TS dông, FG sương mù, BR mù ẩm, HZ mù khô. Dấu "−" phía trước là nhẹ, "+" là mạnh: +TSRA là dông kèm mưa to. Chữ CAVOK (viết tắt của "ceiling and visibility OK") nghĩa là tầm nhìn từ 10 km trở lên, không có mây đáng kể dưới 5.000 ft, không có thời tiết nguy hiểm — điều phi công thích đọc nhất.
Đọc một bản tin TAF
TAF dùng cùng ngôn ngữ, chỉ thêm các nhóm thời gian và xác suất:
TAF VVNB 180500Z 1806/1912 13008KT 8000 SCT020 BKN080 BECMG 1812/1814 36005KT TEMPO 1820/1902 3000 BR PROB30 1907/1910 TSRA
- 1806/1912: hiệu lực từ 06:00 UTC ngày 18 tới 12:00 UTC ngày 19.
- BECMG 1812/1814: từ 12 tới 14 giờ UTC, gió dần chuyển sang hướng bắc 5 hải lý/giờ và giữ như vậy.
- TEMPO 1820/1902: từ 20 giờ ngày 18 tới 02 giờ ngày 19, có lúc (từng đợt, tổng cộng dưới một nửa thời gian) tầm nhìn còn 3 km vì mù ẩm.
- PROB30 1907/1910 TSRA: khả năng 30% có dông kèm mưa trong khung giờ đó.
Điều đáng học nhất từ TAF là cách nó tách rõ thay đổi lâu dài (BECMG), dao động tạm thời (TEMPO) và khả năng (PROB30, PROB40). Bản tin thời tiết thông thường gộp hết vào vài chữ "có mưa rào và dông vài nơi", nên người đọc dễ hiểu sai.
Khả năng mưa 40% nghĩa là gì
Đây là con số bị hiểu sai nhiều nhất. Theo cách định nghĩa của Cơ quan Khí tượng Quốc gia Mỹ, xác suất mưa là tích của hai thứ: độ tin cậy rằng sẽ có mưa ở đâu đó trong vùng, nhân với phần diện tích vùng sẽ có mưa. Kết quả là xác suất để một điểm bất kỳ trong vùng có mưa đo được trong khoảng thời gian dự báo.
"Khả năng mưa 40%" không có nghĩa:
- Mưa 40% thời gian trong ngày.
- 40% diện tích sẽ mưa.
- Mưa nhỏ, chỉ bằng 40% mưa to.
Nó có nghĩa: trong mười ngày có dự báo giống hệt như vậy, khoảng bốn ngày chỗ bạn đứng có mưa. Các ứng dụng điện thoại khác nhau có thể tính theo cách khác nhau, nên cùng một nơi, hai ứng dụng có thể cho hai con số khác hẳn.
Năm thói quen để đọc dự báo khôn hơn
- Xem nguồn chính thức cho tin nguy hiểm. Với bão, lũ, rét hại, nguồn có giá trị pháp lý ở Việt Nam là Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia. Ứng dụng nước ngoài thường dùng mô hình toàn cầu, không phải dự báo viên địa phương.
- Tin nhiều hơn vào vài ngày đầu. Dự báo 1–3 ngày khá đáng tin; 7 ngày chỉ nên xem xu hướng; con số cụ thể cho ngày thứ 10 trở đi gần như là đoán.
- Xem radar và ảnh vệ tinh khi mưa dông. Dông mùa hè nhỏ và nhanh, mô hình không thể nói đúng nó rơi xuống phường nào; radar cho thấy nó đang ở đâu và đi hướng nào trong một hai giờ tới.
- Đọc cả gió và điểm sương, không chỉ nhiệt độ. Điểm sương trên 24–25 độ C là oi bức; điểm sương sát nhiệt độ buổi tối là dấu hiệu sương mù sáng mai.
- So nhiều nguồn khi có việc quan trọng. Nếu các mô hình cùng nói một điều, độ tin cậy cao. Nếu chúng cãi nhau, thời tiết đang khó đoán thật — hãy chuẩn bị cho cả hai khả năng.
Đổi đơn vị nhanh
- 1 hải lý/giờ (knot) ≈ 1,85 km/h. Nhân đôi rồi trừ bớt một chút là ra.
- 1.000 feet ≈ 300 m.
- Giờ UTC cộng 7 là giờ Việt Nam.
- Cấp gió Beaufort 6 ứng với khoảng 39–49 km/h, cấp 8 khoảng 62–74 km/h.
Góc nhìn hôm nay: tự tập đọc bản tin sân bay
Bản tin METAR và TAF của các sân bay lớn được công bố công khai. Trang Aviation Weather Center của Mỹ (aviationweather.gov) cho tra bản tin bất kỳ sân bay nào trên thế giới chỉ bằng mã ICAO; nhiều trang khác còn dịch sẵn sang chữ thường. Một bài tập tốt: mỗi sáng mở METAR của sân bay gần nhà (VVNB, VVTS, VVDN…), đoán trước rồi nhìn trời đối chiếu. Sau vài tuần, bạn sẽ nhìn mây ước được độ cao đáy mây, nhìn cây đoán được tốc độ gió.
Với người bay dù lượn, khinh khí cầu, máy bay thể thao, kỹ năng này không phải chuyện thú vị mà là chuyện an toàn: quyết định "không bay hôm nay" bắt đầu từ việc đọc đúng TAF.
Câu hỏi thường gặp
METAR là gì?
METAR là bản tin thời tiết thực tế tại sân bay, theo định dạng chuẩn của ICAO và WMO, thường phát mỗi 30 phút hoặc mỗi giờ. Nó ghi gió, tầm nhìn, hiện tượng thời tiết, mây, nhiệt độ, điểm sương và áp suất. Phi công và kiểm soát viên không lưu trên toàn thế giới đọc cùng một định dạng.
TAF khác METAR thế nào?
METAR cho biết thời tiết đang xảy ra, còn TAF là dự báo cho một sân bay trong khoảng 24–30 giờ tới. TAF có thêm các nhóm BECMG (thay đổi dần), TEMPO (dao động tạm thời) và PROB30, PROB40 (xác suất) để mô tả thời tiết thay đổi theo giờ.
Khả năng mưa 40% là sao?
Đó là xác suất để một điểm trong vùng dự báo có mưa đo được trong khoảng thời gian dự báo. Nói cách khác, trong mười ngày có dự báo như vậy, khoảng bốn ngày ở chỗ bạn có mưa. Nó không có nghĩa mưa 40% thời gian hay mưa trên 40% diện tích.
Dự báo thời tiết chính xác được bao nhiêu ngày?
Dự báo 1–3 ngày nhìn chung đáng tin, 5–7 ngày cho xu hướng khá tốt, còn sau khoảng 10 ngày thì chỉ còn mang tính tham khảo. Giới hạn này đến từ bản chất hỗn loạn của khí quyển: sai số nhỏ trong số đo ban đầu lớn dần theo thời gian.
Giờ Z trong bản tin thời tiết là giờ gì?
Z là giờ UTC, giờ quốc tế dùng chung trong hàng không và khí tượng để không nhầm múi giờ. Giờ Việt Nam bằng giờ UTC cộng 7. Ví dụ 0700Z là 14 giờ chiều ở Việt Nam.
