Boeing 747 là máy bay thân rộng đầu tiên trên thế giới, bay lần đầu ngày 09/02/1969 và vào khai thác chở khách tháng 1/1970 với hãng Pan Am. Với cái "bướu" tầng trên đặc trưng và sức chứa hơn 400 ghế, nó kéo giá vé bay đường dài xuống mức nhiều người trả được, nên được gọi là "Nữ hoàng bầu trời". Boeing sản xuất tổng cộng 1.574 chiếc trong 54 năm, chiếc cuối cùng giao ngày 31/01/2023.
Một máy bay sinh ra từ cái bắt tay của hai người
Giữa thập niên 1960, sân bay ở Mỹ và châu Âu bắt đầu quá tải, còn số người muốn đi máy bay tăng nhanh. Juan Trippe, người đứng đầu Pan Am, muốn một máy bay lớn gấp khoảng hai lần chiếc Boeing 707 đang bay. Bill Allen, chủ tịch Boeing, nhận lời. Tháng 4/1966, Pan Am đặt mua 25 chiếc trị giá khoảng 525 triệu USD, một hợp đồng khổng lồ vào thời đó.
Kỹ sư trưởng của dự án là Joe Sutter. Ông và nhóm của mình, sau này được gọi là "The Incredibles", phải đưa máy bay từ bản vẽ đến chuyến bay đầu tiên trong chưa đầy ba năm. Boeing còn phải xây cả một nhà máy mới ở Everett, bang Washington, vì không xưởng nào đủ lớn. Toà nhà ấy đến nay vẫn được xem là công trình lớn nhất thế giới tính theo thể tích.
Áp lực tài chính rất lớn. Boeing gần như đặt cược cả công ty vào 747, cùng lúc phát triển một máy bay siêu thanh cho Mỹ. Khi đơn hàng chững lại đầu thập niên 1970, hãng phải cắt giảm hàng chục nghìn nhân công ở vùng Seattle.
Vì sao 747 có cái bướu
Hình dáng của 747 có một lý do nghe lạ: chính Boeing không tin nó sẽ làm máy bay chở khách lâu dài. Thập niên 1960, nhiều người cho rằng máy bay siêu thanh như Concorde sẽ sớm chiếm các đường bay đường dài. Khi đó, 747 sẽ chuyển sang chở hàng.
Để chở hàng tốt, máy bay cần một cửa lớn ở mũi, mở hất lên để đẩy container thẳng vào thân. Muốn vậy, buồng lái không thể nằm ở mũi như thường lệ. Boeing đặt buồng lái lên cao, phía trên khoang chính, và phần thân phía sau buồng lái được vuốt lại cho khí động học, tạo thành cái bướu. Khoảng trống sau buồng lái ban đầu dùng làm phòng khách cho hạng nhất, có hãng đặt cả quầy bar và cầu thang xoắn.
Dự đoán về máy bay siêu thanh đã sai, còn cái bướu thì trở thành biểu tượng. Phiên bản chở hàng của 747 với cửa mũi mở hất lên vẫn là một trong những máy bay hàng được ưa chuộng nhất, đúng như dự tính ban đầu.
Thân rộng và động cơ "quạt lớn"
747 là máy bay thân rộng đầu tiên, tức khoang chính có hai lối đi. Mỗi hàng ghế phổ thông có thể xếp 9 hoặc 10 ghế. Đây là thay đổi lớn về trải nghiệm: khoang không còn giống một ống dài hẹp, khách đi lại dễ hơn, xe đẩy phục vụ không chắn lối.
Thứ làm nên 747 nằm dưới cánh: bốn động cơ Pratt & Whitney JT9D, loại phản lực cánh quạt đẩy có tỉ lệ dòng vòng cao (high-bypass turbofan) đầu tiên dùng trên máy bay chở khách. Phần lớn không khí đi qua quạt lớn phía trước rồi vòng ra ngoài lõi động cơ, thay vì đi hết qua buồng đốt. Cách này cho lực đẩy lớn mà tiết kiệm nhiên liệu và ít ồn hơn động cơ phản lực đời trước. Hầu như mọi máy bay chở khách hiện nay đều dùng nguyên lý ấy.
Những năm đầu, JT9D gặp nhiều trục trặc và vỏ động cơ bị biến dạng khi chịu tải lớn. Có lúc hàng chục chiếc 747 đã xong thân nằm chờ ở Everett vì thiếu động cơ, phần đầu treo khối bê tông thay cho động cơ để giữ thăng bằng.
Các phiên bản qua năm thập kỷ
| Phiên bản | Năm khai thác | Điểm đáng nhớ |
|---|---|---|
| 747-100 | 1970 | Bản gốc; tầng trên ngắn, mỗi bên ba cửa sổ |
| 747-200 | 1971 | Động cơ mạnh hơn, bay xa hơn; nhiều bản chở hàng |
| 747SP | 1976 | Thân ngắn lại, chuyên bay rất xa với ít khách hơn |
| 747-300 | 1983 | Tầng trên kéo dài |
| 747-400 | 1989 | Cánh có đầu cánh hướng lên (winglet), buồng lái màn hình, chỉ cần hai phi công; bán chạy nhất |
| 747-8 | 2011 (bản hàng), 2012 (bản khách) | Dài 76,3 m, động cơ GEnx, cánh mới; phiên bản cuối cùng |
747-400 là phiên bản quan trọng nhất về thương mại, với gần 700 chiếc được giao. Buồng lái của nó bỏ hẳn vị trí kỹ sư bay, từ ba người xuống hai, và màn hình thay cho phần lớn đồng hồ cơ. Với tầm bay khoảng 13.000 km, nó nối được nhiều cặp thành phố xa mà không cần dừng.
Những vai trò ngoài chở khách
Thân to và khả năng chở nặng khiến 747 được giao những việc không máy bay nào khác làm được.
- Cõng tàu con thoi. NASA cải tạo hai chiếc 747 thành máy bay chở tàu con thoi trên lưng, đưa tàu từ nơi hạ cánh về Florida. Năm 1977, một chiếc 747 còn thả tàu thử nghiệm Enterprise trên không để thử khả năng lượn hạ cánh.
- Chở linh kiện máy bay khác. Bốn chiếc 747-400 được cải tạo thành Dreamlifter, thân phình to như quả bóng, chuyên chở cánh và thân của Boeing 787 từ Nhật, Ý về Mỹ.
- Kính viễn vọng bay. Đài quan sát SOFIA của NASA và Đức đặt một kính viễn vọng hồng ngoại trong thân chiếc 747SP, mở cửa giữa trời ở độ cao trên 12.000 m để quan sát vũ trụ.
- Chữa cháy rừng. Từng có chiếc 747 được cải tạo thành máy bay dội nước chữa cháy với bồn chứa hàng chục nghìn lít.
Từ "Nữ hoàng" đến nghỉ hưu
747 thay đổi cách thế giới đi lại theo một cách rất đơn giản: một chuyến bay chở gấp đôi số khách thì chi phí mỗi ghế giảm đi nhiều, và giá vé đường dài bắt đầu hợp với túi tiền tầng lớp trung lưu. Du lịch quốc tế đại trà của thập niên 1970–1990 gắn liền với hình ảnh chiếc máy bay bốn động cơ này.
Lịch sử 747 cũng có những trang buồn. Ngày 27/03/1977, hai chiếc 747 của KLM và Pan Am va nhau trên đường băng sân bay Tenerife trong sương mù, 583 người chết, đến nay vẫn là tai nạn hàng không chết nhiều người nhất. Cuộc điều tra sau đó thay đổi cách phi công và kiểm soát viên nói chuyện qua radio, cũng như cách tổ lái phối hợp trong buồng lái.
Từ thập niên 2000, máy bay hai động cơ như Boeing 777 và sau đó là 787, Airbus A350 bay được xa tương đương mà tốn ít nhiên liệu hơn hẳn. Bốn động cơ nghĩa là bốn lần bảo dưỡng, và hãng hàng không dần không lấp đầy nổi 400 ghế trên nhiều đường bay. Năm 2020, khi lượng khách sụt mạnh, nhiều hãng lớn như British Airways và Qantas cho toàn bộ đội 747 chở khách nghỉ hưu sớm.
Chiếc 747 thứ 1.574, một chiếc 747-8F chở hàng, rời nhà máy Everett giao cho hãng Atlas Air ngày 31/01/2023. Hàng trăm chiếc vẫn tiếp tục bay chở hàng, và một số hãng như Lufthansa hay Korean Air vẫn dùng 747-8 chở khách.
Góc nhìn hôm nay: nhận ra và tìm hiểu 747
Nhận ra một chiếc 747 rất dễ: bốn động cơ dưới cánh, cái bướu ở phía trước thân. Để phân biệt các đời, nhìn tầng trên: bản -100 và -200 có tầng trên ngắn; từ -300 trở đi tầng trên kéo dài; -400 có đầu cánh hướng lên; -8 không có winglet nhưng đầu cánh vuốt nhọn và thân dài hơn hẳn.
Muốn đứng dưới một chiếc 747, có thể đến Bảo tàng Hàng không ở Seattle, nơi giữ chiếc mẫu thử đầu tiên City of Everett; Bảo tàng Kỹ thuật Speyer ở Đức đặt nguyên một chiếc 747 trên giá cao cho khách đi lên cánh; nhà máy Boeing ở Everett có chương trình tham quan dây chuyền lắp ráp. Ai thích đọc có thể tìm cuốn hồi ký "747" của Joe Sutter, kể chi tiết quá trình làm máy bay từ góc nhìn kỹ sư trưởng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Boeing 747 gọi là Nữ hoàng bầu trời?
Đây là biệt danh do người trong ngành và giới yêu máy bay đặt, vì 747 là máy bay chở khách lớn nhất thế giới suốt hơn 35 năm, đến khi Airbus A380 ra đời. Dáng to, cái bướu đặc trưng và vai trò mở ra du lịch đường dài đại trà khiến nó trở thành biểu tượng. Biệt danh phổ biến khác là "Jumbo Jet".
Boeing 747 chở được bao nhiêu người?
Tuỳ cách bố trí ghế, một chiếc 747 chở khách thường có khoảng 350 đến 470 ghế ở cấu hình nhiều hạng. Một số phiên bản đặc biệt cho chặng bay ngắn ở Nhật Bản xếp hơn 500 ghế. 747-8 có thể chở khoảng 410 khách ở cấu hình ba hạng.
Cái bướu trên Boeing 747 để làm gì?
Bướu là chỗ đặt buồng lái và tầng trên. Boeing nâng buồng lái lên để mũi máy bay có thể mở hất lên khi làm máy bay chở hàng, vì lúc thiết kế hãng tưởng máy bay siêu thanh sẽ thay 747 trên các đường bay chở khách. Phần sau buồng lái được dùng làm khoang khách hạng cao.
Boeing 747 còn bay không?
Còn. Boeing ngừng sản xuất từ đầu năm 2023, nhưng hàng trăm chiếc vẫn đang chở hàng trên khắp thế giới và một số hãng vẫn dùng 747-8 chở khách. Tuy vậy, số 747 chở khách đã giảm rất mạnh từ năm 2020.
Boeing 747 khác Airbus A380 thế nào?
747 chỉ có hai tầng ở phần đầu thân (cái bướu), còn A380 có hai tầng suốt chiều dài thân nên chở được nhiều hơn, khoảng 500 đến hơn 600 khách. 747 ra đời năm 1969, A380 năm 2005. 747 có bản chở hàng rất thành công, còn A380 chưa từng có bản chở hàng.
