Airbus A380: máy bay chở khách lớn nhất thế giới và vì sao dừng sản xuất

Airbus A380 là máy bay chở khách lớn nhất thế giới, có hai tầng chạy suốt chiều dài thân và được cấp phép chở tối đa 853 người. Nó bay lần đầu ngày 27/04/2005 ở Toulouse, vào khai thác với Singapore Airlines ngày 25/10/2007 và ngừng sản xuất năm 2021 sau 251 chiếc. A380 là một kỳ tích kỹ thuật nhưng là một canh bạc thương mại không thành, vì thị trường chuyển sang máy bay hai động cơ nhỏ hơn.

Canh bạc lớn nhất của Airbus

Suốt hơn ba mươi năm, Boeing 747 độc chiếm phân khúc máy bay rất lớn. Từ đầu thập niên 1990, Airbus nghiên cứu một máy bay lớn hơn với tên dự án A3XX. Lập luận của họ: các sân bay lớn như London Heathrow, Tokyo hay Hong Kong đã hết chỗ cất hạ cánh, hành khách lại tăng đều mỗi năm, nên cách duy nhất để chở thêm người là cho mỗi chuyến bay chở nhiều hơn.

Tháng 12/2000, Airbus chính thức khởi động chương trình và đặt tên A380. Con số 8 được chọn vì nhìn giống mặt cắt hai tầng của thân máy bay, và trong văn hoá châu Á, nơi có nhiều khách hàng tiềm năng, số 8 mang nghĩa may mắn.

Chi phí phát triển ban đầu khoảng 9–10 tỉ euro, về sau đội lên đáng kể. Chương trình bị chậm khoảng hai năm, phần lớn vì một lỗi khó tin: các nhà máy ở Đức và Pháp dùng hai phiên bản khác nhau của phần mềm thiết kế, nên hàng trăm kilômét dây điện làm ở Hamburg không vừa khi đưa vào thân máy bay lắp ở Toulouse.

Thông số của một gã khổng lồ

Điều đáng nói là A380 không dài hơn 747 bao nhiêu. Phần khác biệt nằm ở chiều cao và bề rộng: thân máy bay hai tầng trọn vẹn, cánh rộng gần 80 m. Sải cánh bị giới hạn ở dưới 80 m để vừa với "ô vuông 80 m" mà các sân bay lớn đã thống nhất cho máy bay cỡ lớn nhất, gọi là mã F. Vì vậy cánh A380 hơi ngắn so với trọng lượng của nó, một sự thoả hiệp làm tăng tiêu hao nhiên liệu.

Lắp ráp từ khắp châu Âu

A380 là sản phẩm của chuỗi cung ứng trải trên nhiều nước. Cánh làm ở Broughton, xứ Wales; các khúc thân ở Hamburg (Đức) và Saint-Nazaire (Pháp); bộ đuôi đứng ở Đức, đuôi ngang ở Cádiz (Tây Ban Nha). Mọi thứ hội về Toulouse để lắp ráp.

Các khối này quá to cho máy bay vận tải, kể cả máy bay Beluga chuyên chở linh kiện của Airbus. Airbus phải dựng cả một tuyến vận chuyển riêng: tàu biển chở qua eo biển Manche và vịnh Biscay, sà lan chạy trên sông Garonne, rồi đoàn xe siêu trường đi đêm qua những con đường được nắn lại, gọi là Itinéraire à Grand Gabarit. Dân các làng ven đường từng đứng xem những khúc thân to như nhà ba tầng chầm chậm qua phố lúc nửa đêm.

Bên trong hai tầng

Hai tầng nối nhau bằng cầu thang ở đầu và cuối thân máy bay. Mỗi hãng tự bố trí khoang theo ý mình, và chính sự rộng rãi này làm A380 trở thành nơi các hãng thể hiện thương hiệu.

• Tầng dưới thường dành cho hạng phổ thông, 10 ghế mỗi hàng.
• Tầng trên thường là hạng thương gia và hạng nhất, có hãng đặt quầy bar và khu ngồi chơi.
• Một số hãng làm phòng tắm vòi sen cho khách hạng nhất, hoặc buồng riêng có cửa trượt và giường đôi.

Hành khách hay nhận xét A380 êm. Thân máy bay to và nặng ít bị rung khi gặp nhiễu động nhẹ, động cơ nằm xa khoang khách và được thiết kế giảm ồn, nên trong khoang nghe nhỏ hơn rõ rệt so với nhiều máy bay đời cũ. Ở chiều ngược lại, lên xuống một chiếc máy bay chở hơn 500 người mất nhiều thời gian; sân bay phải làm cầu dẫn khách hai tầng để khách lên cả hai tầng cùng lúc.

Sân bay phải thay đổi vì A380

Đón A380 không đơn giản là mở cửa. Nhiều sân bay phải nới rộng đường lăn và lề đường băng, vì hai động cơ ngoài cùng nằm xa thân đến mức luồng phụt có thể thổi tung đá sỏi hay biển báo ven đường lăn. Khoảng cách giữa các đường lăn song song phải đủ cho hai sải cánh gần 80 m tránh nhau. Cửa ra máy bay cần cầu dẫn đặc biệt, khu chờ phải chứa được vài trăm khách cùng lúc, băng chuyền hành lý phải xử lý cả nghìn kiện.

Máy bay lớn còn để lại luồng xoáy rất mạnh ở đầu cánh. Ban đầu, giới chức hàng không yêu cầu máy bay bay sau A380 giữ khoảng cách xa hơn bình thường, ảnh hưởng tới công suất đường băng, sau đó mới điều chỉnh lại dựa trên đo đạc thực tế.

Chuyến bay QF32: bài kiểm tra khắc nghiệt nhất

Ngày 04/11/2010, chiếc A380 của Qantas thực hiện chuyến QF32 từ Singapore đi Sydney. Vài phút sau khi cất cánh, động cơ số 2 vỡ đĩa tua-bin, mảnh kim loại văng xuyên qua cánh, cắt đứt dây điện, đường ống nhiên liệu và thuỷ lực. Màn hình buồng lái hiện liên tiếp hàng chục cảnh báo.

Tổ lái do cơ trưởng Richard de Crespigny chỉ huy, có thêm các phi công kiểm tra đi cùng, mất gần hai tiếng bay vòng để xử lý từng cảnh báo và tính toán khả năng hạ cánh, rồi đưa máy bay về Singapore an toàn với 469 người trên khoang. Không ai bị thương. Điều tra sau đó tìm ra một ống dẫn dầu trong động cơ Trent 900 bị gia công sai, và Rolls-Royce phải thay hoặc kiểm tra nhiều động cơ cùng loại. Cuốn "QF32" của chính cơ trưởng de Crespigny kể lại chuyến bay này từ trong buồng lái.

Vì sao A380 dừng sản xuất

Airbus từng kỳ vọng bán khoảng 1.200 chiếc máy bay cỡ này trong hai mươi năm. Thực tế chỉ 251 chiếc được chế tạo, trong đó riêng Emirates nhận 123 chiếc, gần một nửa tổng số. Tháng 2/2019, Airbus tuyên bố dừng chương trình; chiếc cuối cùng giao cho Emirates ngày 16/12/2021.

Lý do chính là hướng đi của thị trường. Airbus đặt cược vào mô hình "trục và nan hoa": khách bay chặng ngắn về vài sân bay trung chuyển lớn, rồi lên máy bay khổng lồ đi tiếp. Nhưng hành khách thích bay thẳng, và máy bay hai động cơ thế hệ mới như Boeing 787, Airbus A350 cho phép mở đường bay thẳng giữa những thành phố cỡ vừa mà vẫn có lãi. Một chiếc A380 chỉ có lãi khi gần đầy khách; trên đa số đường bay, các hãng không lấp đầy nổi 500 ghế mỗi ngày.

Bốn động cơ cũng tốn nhiên liệu và chi phí bảo dưỡng hơn hai động cơ. Và vì chỉ có số ít hãng dùng, thị trường máy bay cũ cho A380 rất hẹp: một số chiếc chỉ bay hơn mười năm đã phải tháo lấy phụ tùng.

Năm 2020, gần như toàn bộ đội A380 thế giới phải nằm đất khi lượng khách sụt mạnh. Nhiều người nghĩ đó là dấu chấm hết, nhưng khi nhu cầu bay trở lại, không ít hãng như Lufthansa, Qantas hay Etihad lại đưa A380 về khai thác, vì các sân bay lớn vẫn kẹt chỗ và máy bay mới chưa giao kịp.

Góc nhìn hôm nay

A380 để lại một bài học quen thuộc của ngành hàng không, giống Concorde trước đó: máy bay tốt nhất về kỹ thuật chưa chắc là máy bay phù hợp nhất với cách người ta muốn đi lại. Ở chiều khác, nó vẫn là trải nghiệm bay đáng thử: khoang rộng, êm, và ở các hãng như Emirates hay Singapore Airlines, tầng trên là một trong những khoang hạng cao được nhắc tới nhiều nhất.

Muốn xem một chiếc A380 tận mắt mà không cần bay, có thể đến Pháp: vài chiếc A380 bay thử nghiệm thời kỳ đầu được Airbus giữ lại cho các bảo tàng hàng không, trong đó có Le Bourget gần Paris và Aeroscopia ở Toulouse. Kiểm tra lịch mở cửa khoang trước khi đi, vì không phải lúc nào khách cũng được lên máy bay. Ở sân bay, nhận ra A380 rất dễ: hai hàng cửa sổ chạy suốt thân, bốn động cơ, và mũi máy bay tròn, cao hơn hẳn mọi máy bay đỗ cạnh.