Chim di cư bay xa nhất thế giới: nhàn Bắc Cực và choắt mỏ thẳng

Loài chim di cư xa nhất thế giới tính theo quãng đường cả năm là nhàn Bắc Cực: mỗi năm nó đi về giữa vùng Bắc Cực và biển quanh Nam Cực, quãng đường đo được từ khoảng 70.000 đến gần 96.000 km. Còn kỷ lục bay một mạch không nghỉ thuộc về choắt mỏ thẳng đuôi vằn: năm 2022, một con non bay liền 13.560 km từ Alaska xuống Tasmania (Úc) trong khoảng 11 ngày, không đậu, không ăn.

Nhàn Bắc Cực: sống trong hai mùa hè

Nhàn Bắc Cực (Sterna paradisaea) là loài chim biển nhỏ, nặng chừng 100 gram, mỏ đỏ, đuôi chẻ. Nó làm tổ vào mùa hè phương Bắc ở Greenland, Iceland, Scandinavia, Canada, Alaska, rồi bay xuống vùng biển quanh châu Nam Cực đúng lúc ở đó vào hè. Kết quả là nó được hưởng nhiều ánh sáng ban ngày hơn bất cứ sinh vật nào trên Trái Đất.

Trước đây người ta chỉ ước lượng quãng đường bằng cách nối hai điểm trên bản đồ. Năm 2010, nhóm nghiên cứu của Carsten Egevang công bố trên tạp chí PNAS kết quả gắn thiết bị định vị ánh sáng siêu nhẹ cho nhàn làm tổ ở Greenland và Iceland. Con số thật lớn hơn nhiều: trung bình khoảng 70.900 km một năm. Lý do là chim không bay đường thẳng; nó đi theo hình chữ S dọc Đại Tây Dương để thuận gió, và dừng nhiều tuần ở những vùng biển giàu cá giữa đường.

Vài năm sau, nhàn làm tổ ở quần đảo Farne (Anh) được ghi nhận đi tới khoảng 96.000 km trong một năm. Nhàn có thể sống trên 30 năm, nên cả đời một con chim có thể bay khoảng 2–3 triệu km, tương đương mấy lượt đi về Mặt Trăng.

Choắt mỏ thẳng đuôi vằn: kỷ lục bay không nghỉ

Nhàn Bắc Cực đi xa nhưng vừa bay vừa kiếm ăn trên biển. Choắt mỏ thẳng đuôi vằn (Limosa lapponica) thì khác: nó là chim lội bãi, không bơi, không kiếm ăn được trên mặt biển. Phân loài sinh sản ở Alaska phải băng qua Thái Bình Dương một mạch.

• 2007: con mái mang mã E7 bay khoảng 11.680 km từ Alaska về New Zealand trong khoảng 8 ngày. Lần đầu tiên chuyến bay không nghỉ dài như vậy được theo dõi trọn vẹn bằng vệ tinh (công bố năm 2009).
• 2020: con trống 4BBRW bay khoảng 12.200 km, cũng từ Alaska về New Zealand, mất chừng 11 ngày.
• 2022: một con non mới 5 tháng tuổi, mang thẻ vệ tinh số 234684, bay 13.560 km từ Alaska tới Tasmania trong khoảng 11 ngày 1 giờ. Đây là kỷ lục được Guinness ghi nhận.

Chuẩn bị cho chuyến bay như thế nào

Trước khi đi, choắt ăn ồ ạt trên bãi bùn ven biển Alaska, tích mỡ đến mức mỡ chiếm khoảng một nửa trọng lượng cơ thể. Các nhà khoa học Theunis Piersma và Robert Gill còn phát hiện chim tự thu nhỏ dạ dày, ruột, gan, những cơ quan không dùng tới khi bay, để bớt gánh nặng; ngược lại tim và cơ ngực to ra. Chúng chọn ngày cất cánh khi có gió xuôi từ các vùng áp thấp ở vịnh Alaska.

Chim ngủ thế nào trong 11 ngày đó vẫn chưa ai đo được. Ở loài cốc biển, thí nghiệm đo sóng não năm 2016 cho thấy chim có thể ngủ từng nửa não trong lúc bay, mỗi lần vài giây. Choắt có lẽ cũng làm thế, nhưng đó vẫn là suy đoán.

Những kỷ lục khác của chim di cư

Câu chuyện ngỗng đầu sọc bay qua đỉnh Everest ở độ cao hơn 8.800 m từng được kể nhiều trong sách phổ thông, dựa trên lời kể của người leo núi. Khi các nhà khoa học gắn thiết bị đo độ cao cho ngỗng (nhóm Lucy Hawkes, công bố 2011 và 2015), họ thấy chim chủ yếu bay qua các đèo và thung lũng, độ cao lớn nhất ghi được khoảng 7.290 m. Đây là một ví dụ tốt về chuyện kể truyền miệng khác với số đo.

Chim tìm đường bằng gì

Bay hàng nghìn km rồi về đúng bãi bồi năm ngoái, có khi đúng cái tổ cũ, đòi hỏi cả "la bàn" lẫn "bản đồ". Đến nay khoa học đã chứng minh được mấy công cụ:

• La bàn Mặt Trời: chim biết vị trí Mặt Trời thay đổi theo giờ trong ngày nhờ đồng hồ sinh học, từ đó suy ra hướng.
• La bàn sao: thập niên 1960–1970, Stephen Emlen thả chim sẻ di cư trong cung thiên văn và thấy chúng định hướng theo vùng trời quanh sao Bắc Cực; xoay bầu trời giả thì chim đổi hướng theo.
• Từ trường Trái Đất: vợ chồng Wolfgang và Roswitha Wiltschko chứng minh chim ức đỏ châu Âu cảm nhận được độ nghiêng của đường sức từ (thí nghiệm từ năm 1972). Cơ chế cụ thể, liên quan tới protein cryptochrome trong mắt, vẫn đang được nghiên cứu.
• Mùi: chim hải âu và chim báo bão dùng mùi trên biển để tìm đường; bị làm mất khứu giác, chúng lạc hướng.
• Địa hình: bờ biển, dãy núi, sông lớn là cột mốc nhìn thấy được, nhất là với chim bay ban ngày.

Chim non nhiều loài bay chuyến đầu tiên một mình, không có bố mẹ dẫn, nghĩa là hướng bay đầu tiên đã có sẵn trong gen. Kinh nghiệm học được qua các năm sau giúp chúng chỉnh "bản đồ" cho chính xác hơn.

Người ta theo dõi chim bằng cách nào

Cách cổ điển nhất là đeo vòng chân có mã số, bắt đầu có hệ thống từ cuối thế kỷ 19 ở Đan Mạch. Chỉ khi có người bắt lại hoặc nhặt được chim thì mới biết nó đã đi đâu, nên dữ liệu rời rạc.

Từ đầu thế kỷ 21 có hai bước tiến lớn. Thiết bị định vị ánh sáng chỉ nặng vài phần mười gram, ghi giờ Mặt Trời mọc, lặn; từ đó tính ra vị trí gần đúng. Phải bắt lại chim mới đọc được dữ liệu, nhưng nhờ nó mà đo được quãng đường thật của nhàn Bắc Cực. Thiết bị vệ tinh nặng hơn, chỉ gắn được cho chim cỡ vừa trở lên như choắt, nhưng truyền vị trí gần như theo thời gian thực. Mỗi thiết bị đều phải đủ nhẹ để không làm chim kiệt sức, thường dưới 3–5% thể trọng.

Việt Nam nằm trên một đường bay lớn

Trên thế giới có khoảng tám, chín đường bay chính của chim nước di cư. Việt Nam nằm trên đường bay Đông Á – Úc Châu, trải từ Siberia, Alaska xuống Đông Nam Á, Úc, New Zealand, qua hơn 20 quốc gia, với khoảng 50 triệu chim nước di cư mỗi năm. Chính những con choắt làm kỷ lục kể trên cũng thuộc đường bay này, dù phân loài ở Alaska đi thẳng qua Thái Bình Dương chứ không ghé Việt Nam.

Từ khoảng tháng 9–10 đến tháng 3–4 năm sau, bãi bồi cửa sông Hồng (Vườn quốc gia Xuân Thủy), rừng ngập mặn Cần Giờ, mũi Cà Mau và nhiều vùng ven biển miền Trung đón hàng chục nghìn chim lội: choắt, rẽ, dẽ, cò thìa.

Rẽ mỏ thìa, vị khách quý nhất

Rẽ mỏ thìa (Calidris pygmaea) là chim lội nhỏ bằng con sẻ, mỏ dẹt hình thìa. Nó sinh sản ở bán đảo Chukotka (Viễn Đông Nga) và trú đông ở Đông Nam Á, trong đó có các bãi bồi Việt Nam. Loài này đang ở mức Cực kỳ nguy cấp trong Sách Đỏ IUCN, ước tính chỉ còn vài trăm cặp sinh sản. Mất bãi bồi ven biển ở các điểm dừng chân giữa đường, cùng nạn bẫy chim ở nơi trú đông, là hai mối đe dọa lớn nhất.

Góc nhìn hôm nay: chim di cư cần gì ở chúng ta

Một con chim bay vài nghìn km cần những "trạm xăng" dọc đường: bãi bùn, đầm lầy, ruộng ven biển nơi nó nạp lại mỡ. Mất một trạm là cả chuỗi đứt. Vùng biển Hoàng Hải giữa Trung Quốc và bán đảo Triều Tiên, điểm dừng chân quan trọng nhất của đường bay Đông Á – Úc Châu, đã mất một phần lớn bãi triều vì lấn biển trong vài chục năm qua; số lượng nhiều loài chim lội giảm theo.

Người muốn tận mắt thấy chim di cư ở Việt Nam có thể:

• Đến Vườn quốc gia Xuân Thủy vào khoảng tháng 11 đến tháng 2, đi theo lịch nước ròng để thấy chim kiếm ăn trên bãi.
• Mang ống nhòm, giữ khoảng cách, không xua đàn chim cho chúng bay lên chụp ảnh: mỗi lần bay lên là một lần đốt mỡ dự trữ.
• Ghi lại quan sát trên các nền tảng khoa học công dân như eBird, góp dữ liệu cho việc theo dõi quần thể.
• Báo cho kiểm lâm hoặc cơ quan bảo tồn khi thấy lưới bẫy chim ven biển.

Nếu gặp chim có vòng chân hoặc cờ màu ở chân, chụp ảnh rõ mã và gửi cho các tổ chức theo dõi chim: một tấm ảnh như vậy có thể cho biết con chim ấy đã bay từ Alaska hay Siberia tới.