Hải âu lớn (albatross) là nhóm chim biển có sải cánh dài nhất trong các loài chim còn sống: hải âu lớn lang thang có sải cánh thường từ 2,5 đến hơn 3 m. Chúng sống gần như cả đời trên đại dương, nhất là quanh Nam Cực, lượn hàng nghìn km nhờ gió trên mặt sóng mà rất ít vỗ cánh, và chỉ lên đảo xa để làm tổ.
Hải âu lớn, hải âu và mòng biển: đừng lẫn
Trong tiếng Việt thường ngày, con chim trắng bay lượn quanh bến cảng hay được gọi là "hải âu". Phần lớn đó là mòng biển (họ Laridae), thứ chim sống ven bờ, ăn tạp, hay xin ăn trên tàu du lịch. Hải âu lớn thuộc một bộ chim hoàn toàn khác, bộ Hải âu (Procellariiformes), cùng với chim báo bão và hải âu nhỏ (petrel, shearwater).
Dấu hiệu nhận biết nhóm này là chiếc mỏ có ống mũi nổi rõ hai bên, nên chúng còn được gọi là chim mũi ống. Mỏ gồm nhiều mảnh sừng ghép lại, chóp quặp xuống để bắt mực, cá. Hải âu lớn hầu như không gặp ở biển Việt Nam; chúng sống chủ yếu ở Nam Đại Dương và Bắc Thái Bình Dương.
Họ Hải âu lớn (Diomedeidae) có khoảng 21–22 loài, tuỳ cách phân loại. Bốn nhóm chính: hải âu lớn "great albatross" (lang thang, hoàng gia), hải âu Bắc Thái Bình Dương (như hải âu Laysan, hải âu chân đen), hải âu mày đen và họ hàng (mollymawk), cùng hải âu xám đen (sooty albatross).
Lượn động: bay vòng quanh đại dương mà không vỗ cánh
Hải âu lớn có đôi cánh dài và hẹp như cánh tàu lượn. Tỉ lệ dài trên rộng của cánh rất cao, nghĩa là ít lực cản cảm ứng, lượn được rất xa với mỗi mét độ cao mất đi. Nhưng bí quyết chính của chúng là lượn động (dynamic soaring).
Trên mặt biển có gió mạnh, gió sát mặt sóng chậm hơn gió ở độ cao vài chục mét vì bị mặt nước hãm lại. Hải âu lớn lợi dụng chênh lệch này theo một chu trình lặp đi lặp lại:
- Từ sát mặt sóng, chim quay mặt vào gió và vút lên. Càng lên cao, gió càng mạnh, tốc độ của chim so với không khí tăng thêm.
- Ở đỉnh vòng, chim nghiêng cánh, quay xuôi gió.
- Chim lượn chéo xuống, lấy tốc độ, rồi lại quay ngược gió sát mặt sóng.
Mỗi vòng như vậy chim "rút" được một chút năng lượng từ gió. Cộng thêm việc lượn dọc sườn sóng, nơi gió dội lên, hải âu lớn có thể bay nhiều giờ mà gần như không vỗ cánh. Nghiên cứu của Henri Weimerskirch và cộng sự (2000) gắn máy đo nhịp tim cho hải âu lớn lang thang cho thấy nhịp tim lúc lượn chỉ cao hơn lúc ngồi trên tổ không bao nhiêu. Phần tốn sức nhất là cất cánh và hạ cánh.
Chiếc "chốt khoá" ở vai
Giữ cánh dang rộng hàng giờ liền cũng tốn sức nếu phải dùng cơ. Hải âu lớn có một tấm gân ở vai khoá khớp cánh lại ở tư thế giang thẳng, giống chốt khoá của cánh cửa. Cơ chỉ cần làm việc khi chim chỉnh cánh.
Phụ thuộc vào gió
Mặt trái của lối bay này là hải âu lớn rất cần gió. Ngày lặng gió, chúng ngồi trên mặt biển chờ. Đó cũng là lý do chúng tập trung ở vùng "gió tây" quanh Nam Cực, nơi các thuỷ thủ gọi là vĩ độ bốn mươi gầm thét. Vùng biển xích đạo nhiều ngày lặng gió là một hàng rào tự nhiên; rất ít hải âu lớn phương Nam vượt qua được để lên Bắc bán cầu.
Những con số đáng nhớ
| Đặc điểm | Số liệu |
|---|---|
| Sải cánh hải âu lớn lang thang | Thường khoảng 2,5–3,5 m, lớn nhất trong các loài chim còn sống |
| Cân nặng hải âu lớn lang thang | Khoảng 6–12 kg |
| Vòng quanh Nam Cực | Hải âu đầu xám có con bay trọn một vòng quanh Trái Đất trong khoảng 46 ngày (Croxall và cộng sự, Science 2005) |
| Thời gian nuôi con | Hải âu lớn lang thang: ấp khoảng 11 tuần, nuôi con trên tổ khoảng 9 tháng |
| Tuổi đẻ trứng đầu | Thường từ khoảng 6–10 tuổi trở lên |
| Số trứng mỗi lứa | Một quả |
Vì nuôi con quá lâu, các loài hải âu lớn cỡ to như lang thang và hoàng gia thường chỉ sinh sản hai năm một lần nếu lứa trước thành công. Một cặp có thể chỉ để lại vài chục con non cả đời.
Wisdom, con chim già nhất được biết
Trên đảo san hô Midway giữa Bắc Thái Bình Dương, nhà điểu học Chandler Robbins đeo vòng chân cho một con hải âu Laysan mái năm 1956. Khi ấy nó đã đang ấp trứng, nghĩa là ít nhất khoảng 5 tuổi. Hơn nửa thế kỷ sau, chính Robbins nhận ra lại con chim ấy. Cơ quan Cá và Động vật hoang dã Hoa Kỳ đặt tên nó là Wisdom. Tới những năm 2020, Wisdom vẫn quay về Midway và còn đẻ trứng ở tuổi trên 70, trở thành chim hoang dã sống lâu nhất từng được theo dõi có vòng chân.
Câu chuyện của Wisdom cho thấy hải âu lớn sống rất thọ nhưng sinh sản rất chậm. Với loài như thế, chỉ cần tỉ lệ chết của chim trưởng thành tăng lên một chút mỗi năm là quần thể đã sụt giảm.
Một đôi cho cả đời và điệu múa chào nhau
Hải âu lớn nổi tiếng chung thuỷ: phần lớn các cặp gắn bó nhiều năm, thường đến khi một con chết. Trước khi thành đôi, chim non mới lớn quay về đảo tập "múa": hai con đối mặt, giang cánh, ngửa mỏ lên trời, gõ mỏ lách cách, cúi chào, kêu những tiếng đặc trưng của loài. Một con có thể tập múa với nhiều bạn qua vài mùa trước khi chọn được bạn đời. Điệu múa còn được lặp lại mỗi lần đôi chim gặp nhau ở tổ sau nhiều tháng bay riêng trên biển.
Hải âu lớn trong văn chương
Trong bài thơ dài The Rime of the Ancient Mariner (1798) của Samuel Taylor Coleridge, người thuỷ thủ bắn chết con hải âu lớn bay theo tàu, và cả con tàu lãnh hậu quả. Từ đó, trong tiếng Anh, "an albatross around one's neck" (con hải âu lớn treo trên cổ) chỉ gánh nặng tội lỗi đeo đẳng. Thủy thủ thời thuyền buồm thật sự tin giết hải âu lớn là xui, dù vẫn có người câu chúng làm thức ăn.
Charles Baudelaire, trong tập Những bông hoa ác, có bài "L'Albatros" (được thêm vào lần in thứ hai, năm 1861): con chim là vua bầu trời nhưng khi bị thuỷ thủ bắt lên boong thì vụng về, lê đôi cánh khổng lồ như mái chèo. Hình ảnh ấy đúng với sinh học: cánh quá dài là lợi thế trên trời, gánh nặng trên mặt đất.
Góc nhìn hôm nay: loài chim bị đe dọa nhiều nhất
Theo đánh giá của IUCN, phần lớn các loài hải âu lớn đang ở mức bị đe dọa hoặc sắp bị đe dọa, đây là một trong những họ chim nguy cấp nhất. Ba nguyên nhân chính:
- Câu dây dài: tàu thả dây câu dài hàng chục km với hàng nghìn lưỡi câu có mồi. Hải âu lớn sà xuống đớp mồi, mắc lưỡi và bị kéo chìm. Mỗi năm số chim chết theo kiểu này ước tính lên tới hàng chục nghìn con.
- Nhựa: hải âu Laysan ở Midway nhặt mảnh nhựa nổi trên biển, tưởng là trứng cá hay mực, rồi mớm cho con. Xác chim non bụng đầy nắp chai, bật lửa đã thành hình ảnh nổi tiếng về rác nhựa đại dương.
- Thú ngoại lai trên đảo: chuột, mèo do con người mang tới ăn trứng và chim non. Có đảo ghi nhận chuột nhắt tấn công cả chim non lớn ngồi trên tổ.
Tin tốt là có cách giải quyết rẻ và đơn giản. Hiệp định về Bảo tồn hải âu lớn và hải âu nhỏ (ACAP), có hiệu lực từ năm 2004, khuyến khích tàu câu thả dây vào ban đêm, buộc chì cho lưỡi câu chìm nhanh, và treo dây xua chim sau đuôi tàu. Ở những nghề cá áp dụng nghiêm, số chim chết đã giảm rất mạnh. Nhiều đảo đã diệt sạch chuột để cứu tổ chim.
Người muốn tìm hiểu thêm có thể đọc tài liệu của BirdLife International và ACAP, xem các buổi phát trực tuyến tổ hải âu hoàng gia ở bán đảo Otago (New Zealand), nơi hiếm hoi có hải âu lớn làm tổ trên đất liền gần thành phố. Ở nhà, bớt dùng đồ nhựa một lần cũng là góp phần cho những con chim chưa bao giờ thấy bờ biển của chúng ta.
Câu hỏi thường gặp
Chim nào có sải cánh dài nhất thế giới?
Hải âu lớn lang thang có sải cánh dài nhất trong các loài chim còn sống, thường khoảng 2,5–3,5 m. Một số cá thể được đo hơn 3,5 m. Đôi cánh dài và hẹp giúp nó lượn rất xa trên biển gió mạnh.
Hải âu lớn khác mòng biển thế nào?
Mòng biển thuộc họ Laridae, sống ven bờ, hay gặp ở cảng và bãi biển. Hải âu lớn thuộc bộ chim mũi ống, mỏ có ống mũi hai bên, sống ngoài đại dương xa và chủ yếu ở Nam bán cầu. Hải âu lớn to hơn nhiều và hầu như không vào gần bờ trừ lúc làm tổ trên đảo.
Vì sao hải âu lớn bay rất xa mà không mệt?
Hải âu lớn dùng kiểu lượn động: tận dụng chênh lệch tốc độ gió giữa sát mặt sóng và trên cao, lặp lại các vòng vút lên rồi lượn xuống. Vai chim có tấm gân khoá cánh ở tư thế giang thẳng nên giữ cánh không tốn cơ. Nhịp tim lúc lượn gần như lúc nghỉ.
Hải âu lớn sống được bao lâu?
Hải âu lớn rất thọ, nhiều con sống trên 50 năm. Con hải âu Laysan tên Wisdom ở đảo Midway được đeo vòng năm 1956, tới những năm 2020 vẫn còn đẻ trứng ở tuổi trên 70, là chim hoang dã già nhất từng được theo dõi.
Ở Việt Nam có hải âu lớn không?
Hải âu lớn hầu như không xuất hiện ở biển Việt Nam; chúng sống chủ yếu ở Nam Đại Dương và Bắc Thái Bình Dương. Con chim trắng hay gặp ở ven biển Việt Nam thường là mòng biển hoặc nhàn.
