Đại bàng và chim săn mồi: mắt tinh, bổ nhào nhanh, bay không tiếng động

Chim săn mồi là những loài chim ăn thịt, bắt mồi bằng móng vuốt chứ không bằng mỏ, gồm ba nhóm chính: ưng – đại bàng – diều – kền kền, nhóm chim cắt, và nhóm cú. Chúng có thị lực sắc hơn người khoảng hai đến ba lần, móng quặp để giữ mồi và mỗi nhóm có một kiểu bay riêng: đại bàng lượn trên luồng khí nóng, chim cắt bổ nhào với tốc độ hơn 300 km/h, còn cú bay gần như không phát ra tiếng động.

Ai là chim săn mồi: ba nhóm tưởng gần mà xa

Trong tiếng Việt, chữ "đại bàng", "ưng", "diều hâu", "cắt" hay bị dùng lẫn lộn. Theo phân loại khoa học hiện nay:

Một bất ngờ của sinh học phân tử: nghiên cứu bộ gen quy mô lớn năm 2008 (Hackett và cộng sự, tạp chí Science) cho thấy chim cắt không có họ gần với đại bàng như người ta nghĩ, mà gần với vẹt và chim sẻ hơn. Hai nhóm giống nhau ở mỏ quặp, móng sắc là do cùng thích nghi với lối sống săn mồi, chứ không phải cùng tổ tiên gần. Các nhà sinh học gọi đó là tiến hoá hội tụ.

Đôi mắt: lợi thế lớn nhất

Mắt đại bàng to gần bằng mắt người dù đầu nhỏ hơn nhiều. Võng mạc của chúng có mật độ tế bào cảm quang cao hơn hẳn, và ở nhiều loài có tới hai hố thị giác (fovea) trên mỗi mắt: một nhìn thẳng về trước, một nhìn chéo sang bên. Các phép đo trên đại bàng đuôi nhọn ở Úc cho thấy thị lực của nó có thể gấp hơn hai lần người, một số ước tính còn cao hơn. Con số "đại bàng nhìn rõ con thỏ từ cách 3 km" hay được nhắc là ước lượng phổ thông, không phải phép đo trực tiếp.

Chim săn ban ngày còn thấy được tia cực tím. Có giả thuyết cho rằng chim cắt lưng hung nhận ra đường mòn của chuột đồng nhờ vết nước tiểu phản xạ tia cực tím; giả thuyết này nổi tiếng nhưng các thí nghiệm về sau cho kết quả chưa thống nhất.

Cú thì đổi thị lực ban ngày lấy khả năng nhìn trong tối. Mắt cú hình ống, cố định trong hốc, không đảo được; bù lại cổ cú xoay được khoảng 270 độ. Cú lợn nghe giỏi đến mức bắt được chuột trong bóng tối hoàn toàn: hai tai lệch nhau một chút theo chiều cao, giúp nó định vị âm thanh cả trên dưới lẫn trái phải.

Ba kiểu bay của ba kiểu thợ săn

Đại bàng và kền kền: lượn không vỗ cánh

Cánh rộng, đầu cánh xẻ ra như những ngón tay, đó là dáng cánh của chim chuyên lượn. Chúng chờ nắng lên, mặt đất nóng tạo các cột khí bốc lên, rồi bay vòng tròn trong cột khí để lên cao, lượn sang cột kế tiếp. Năm 2020, nhóm của Hannah Williams gắn thiết bị ghi nhịp vỗ cánh cho thần ưng Andes (kền kền khoang cổ Nam Mỹ, sải cánh khoảng 3 m) và công bố trên PNAS: chim chỉ vỗ cánh khoảng 1% thời gian bay, phần lớn số đó là lúc cất cánh. Có con bay hơn 5 giờ, đi khoảng 170 km mà không vỗ cánh lần nào.

Kiểu bay này cũng đưa kền kền lên những độ cao khó tin. Năm 1973, một con kền kền Rüppell va vào máy bay chở khách ở độ cao khoảng 11.300 m trên bầu trời Côte d'Ivoire (Tây Phi). Đến nay đây vẫn là độ cao cao nhất từng ghi nhận của một con chim.

Chim cắt lớn: bổ nhào nhanh nhất thế giới

Cắt lớn (Falco peregrinus) săn chim khác ngay trên không. Nó bay lên cao, nhắm mục tiêu bên dưới, rồi khép cánh lại thành hình giọt nước và lao xuống. Tốc độ bổ nhào thường được ghi là trên 320 km/h; phép đo nổi tiếng nhất, với một con chim huấn luyện được thả từ máy bay cuối thập niên 1990, cho con số khoảng 389 km/h. Đây là động vật nhanh nhất từng được đo.

Ở tốc độ đó, áp lực không khí có thể làm tổn thương phổi. Lỗ mũi cắt lớn có những mấu xương nhỏ chắn bớt luồng khí thốc vào; mí mắt thứ ba trong suốt quét qua giữ ẩm và che bụi. Khi bay ngang bình thường, cắt lớn không nhanh hơn nhiều loài chim khác; tốc độ kỷ lục chỉ có khi bổ nhào nhờ trọng lực.

Cú: bay mà không ai nghe

Lông cánh cú có ba chi tiết hiếm thấy: mép trước của lông bay đầu tiên có răng cưa nhỏ như chiếc lược, mép sau có tua mềm, và mặt lông phủ lớp lông tơ như nhung. Răng cưa chia nhỏ luồng khí ở mép cánh, tua mềm làm dịu các xoáy nhỏ ở mép sau, lông nhung giảm tiếng cọ xát. Nhờ vậy cú bay tới sát con mồi mà con mồi không nghe thấy, đồng thời bản thân cú cũng nghe được tiếng động của mồi không bị tiếng cánh mình át đi. Kỹ sư thiết kế quạt máy và cần lấy điện của tàu cao tốc Shinkansen (Nhật Bản) đã học theo chính chi tiết này để giảm tiếng ồn.

Những kỷ lục của chim săn mồi

• Nhanh nhất: cắt lớn khi bổ nhào, khoảng 320–390 km/h tuỳ phép đo.
• Bay cao nhất: kền kền Rüppell, khoảng 11.300 m (1973).
• Sải cánh lớn nhất trong nhóm: thần ưng Andes, khoảng 3 m hoặc hơn.
• Móng vuốt dữ nhất: đại bàng harpy ở rừng Nam Mỹ, móng sau dài cỡ móng gấu, chuyên bắt khỉ và con lười trên tán cây.
• Đại bàng nặng nhất: đại bàng biển Steller ở Viễn Đông Nga, con mái có thể nặng khoảng 6–9 kg.
• Kén mồi nhất: ó cá sống hoàn toàn bằng cá, bắt cá bằng cách lao chân xuống nước; gan bàn chân có gai để giữ cá trơn.

Chim săn mồi ở Việt Nam

Việt Nam có vài chục loài chim săn mồi ban ngày và hơn chục loài cú. Một số loài dễ gặp nhất:

• Diều hoa Miến Điện: loài đại bàng cỡ vừa, hay lượn vòng trên rừng và kêu vang, gặp ở hầu hết các vườn quốc gia.
• Đại bàng Mã Lai: màu đen tuyền, bay chậm sát tán rừng núi để tìm tổ chim.
• Diều hâu (diều đen): từng rất phổ biến ở ven sông và bến cảng.
• Ó cá: trú đông ở hồ chứa, cửa sông.
• Cắt lớn: chim trú đông, có khi đậu trên nhà cao tầng ở thành phố để săn bồ câu.
• Cú lợn lưng xám: sống quanh làng mạc, bắt chuột đồng; nhiều địa phương trồng cây hoặc đặt tổ nhân tạo để thu hút cú diệt chuột thay thuốc.

Kền kền từng có ở rừng khộp Tây Nguyên và Đông Nam Bộ, nhưng tới nay gần như không còn quần thể sinh sản ở Việt Nam. Ở Nam Á, quần thể kền kền sụt giảm hơn 95% trong thập niên 1990–2000 vì ăn xác gia súc có tồn dư thuốc giảm đau diclofenac. Cắt lớn ở Bắc Mỹ và châu Âu cũng từng sụt giảm mạnh giữa thế kỷ 20 vì thuốc trừ sâu DDT làm vỏ trứng mỏng; sau khi DDT bị cấm, chúng đã hồi phục.

Nuôi chim ưng săn: một di sản nhân loại

Huấn luyện chim ưng, chim cắt đi săn có lịch sử ít nhất vài nghìn năm ở Trung Á, Trung Đông và châu Âu. Năm 2010, UNESCO ghi danh nghề nuôi chim săn (falconry) vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại, với hồ sơ chung của nhiều quốc gia, về sau được mở rộng thêm nhiều nước. Ngày nay chim cắt huấn luyện còn được dùng ở một số sân bay để xua đàn chim, giảm nguy cơ chim va vào máy bay lúc cất hạ cánh.

Góc nhìn hôm nay: xem chim săn mồi thế nào cho đúng

Ngắm một con đại bàng lượn vòng trên đồi là trải nghiệm đáng nhớ. Vài gợi ý:

• Đi vào khoảng 9–11 giờ sáng những ngày nắng: lúc đó luồng khí nóng bắt đầu mạnh, chim săn mồi rời chỗ đậu bay lên lượn.
• Chọn chỗ đứng có tầm nhìn rộng như đỉnh đồi, đập hồ chứa, bìa rừng. Vườn quốc gia Cát Tiên, Bạch Mã, Tam Đảo đều có chim săn mồi.
• Học nhận dạng qua dáng bay: cánh rộng xẻ ngón là đại bàng, diều; cánh nhọn đập nhanh là cắt.
• Không mua chim săn mồi ở chợ chim hay trên mạng. Phần lớn là chim hoang bị bẫy, nhiều loài được pháp luật bảo vệ.

Đọc thêm: cuốn Raptors of the World của James Ferguson-Lees và David Christie là tài liệu tra cứu đầy đủ về các loài chim săn mồi ban ngày trên thế giới.