Đội hình trên không (formation skydiving, viết tắt FS) là nội dung nhiều người nhảy dù cùng rời máy bay, bay lại gần nhau khi rơi tự do và nắm tay, nắm chân nhau tạo thành các hình định sẵn. Ở thi đấu, đội 4 hoặc 8 người cố hoàn thành càng nhiều hình càng tốt trong 35 hoặc 50 giây. Ở các lần lập kỷ lục, hàng trăm người dựng một hình duy nhất — kỷ lục thế giới hiện vẫn là đội hình 400 người dựng trên bầu trời Udon Thani, Thái Lan, năm 2006.
Từ cái nắm tay đầu tiên đến môn thi đấu
Khi dù còn tròn và người nhảy còn ít hiểu cách điều khiển cơ thể, hai người bay lại gần nhau đã là chuyện khó. Cuối thập niên 1950 ở Mỹ, những cặp nhảy đầu tiên chuyền tay nhau một chiếc gậy nhỏ giữa không trung để chứng minh rằng người rơi có thể chủ động di chuyển. Sang thập niên 1960, các nhóm ở California bắt đầu nắm tay nhau thành vòng tròn — hình "ngôi sao" kinh điển. Người Mỹ gọi lối bay này là "relative work", tức bay tương đối với nhau, cái tên còn dùng trong giới nhảy dù tới tận bây giờ.
Đến thập niên 1970, đội hình trở thành nội dung thi đấu chính thức. Thay vì chỉ dựng một hình, đội phải chuyển liên tiếp nhiều hình — giống một bài nhảy mà mọi người đang rơi gần 200 km/h.
Thi đấu 4 người và 8 người: luật chơi
Ở giải vô địch thế giới của FAI, hai nội dung đội hình rơi tự do quan trọng nhất là đội 4 người và đội 8 người. Mỗi đội có thêm một người quay phim nhảy cùng, vì giám khảo chấm hoàn toàn bằng video.
| Yếu tố | Đội 4 người (4-way) | Đội 8 người (8-way) |
|---|---|---|
| Độ cao rời máy bay | Khoảng 3.200–3.400 m | Khoảng 3.800–4.000 m |
| Thời gian làm việc | 35 giây | 50 giây |
| Bắt đầu tính giờ | Khi người đầu tiên rời máy bay | Khi người đầu tiên rời máy bay |
| Đề mỗi lượt | Chuỗi hình rút thăm, lặp lại đến hết giờ | Chuỗi hình rút thăm, lặp lại đến hết giờ |
| Chấm điểm | Mỗi hình đúng được 1 điểm | Mỗi hình đúng được 1 điểm |
Kho đề có hai loại. Hình rời (random) là một hình đơn, đội phải buông hết rồi dựng lại hình kế tiếp. Khối (block) là một cặp hình nối với nhau bằng một động tác chuyển giữa chừng, trong đó các nhóm nhỏ xoay hay đổi chỗ mà không buông nhau hoàn toàn. Trước mỗi giải, ban tổ chức rút thăm thứ tự đề cho từng vòng; đội có thể biết trước và tập trên mặt đất, trong ống gió.
Các đội hàng đầu thế giới đạt trung bình hơn 20 hình trong 35 giây, tức gần hai giây một hình. Ở mức đó, người xem video gần như không kịp nhìn từng động tác — chỉ thấy bốn người xoay và ghép như những mảnh xếp hình.
Đội hình lớn: kỷ lục hàng trăm người
Song song với thi đấu là những lần dựng đội hình lớn (big-way), nơi mục tiêu không phải tốc độ mà là quy mô. Một số kỷ lục được FAI công nhận:
- 400 người, ngày 8/2/2006, Udon Thani (Thái Lan): đội hình rơi tự do lớn nhất thế giới, với người nhảy từ hơn 30 quốc gia, rời từ nhiều máy bay vận tải C-130 bay cùng lúc.
- 164 người, năm 2015, bang Illinois (Mỹ): kỷ lục đội hình chúc đầu (head-down), tức tất cả cùng bay ngược đầu xuống đất.
- 100 người, năm 2007, bang Florida (Mỹ): kỷ lục đội hình dù, xếp 100 cánh dù đã mở chồng lên nhau thành một khối.
Lập kỷ lục kiểu này mất nhiều ngày, nhiều lần thử. Mỗi lần thử, toàn bộ hình phải hoàn chỉnh và giữ được trong vài giây, với mọi người đúng chỗ, đúng tay nắm theo bản thiết kế. Chỉ một người sai vị trí là cả lần đó không được công nhận.
Dựng một đội hình lớn: cả một công trình
Bản thiết kế
Trước khi lên máy bay, người tổ chức vẽ sơ đồ hình, chia thành tâm (base) và các khu vực (sector). Mỗi người có một vị trí và một tay nắm cụ thể. Trên mặt đất, cả đội tập "dirt dive": đứng trên thảm, mô phỏng hình bằng chân, nhiều lần đến khi thuộc.
Thứ tự ra cửa
Nhóm tâm ra đầu tiên để dựng lõi. Những người ra sau phải lao xuống nhanh hơn để đuổi kịp, rồi hãm lại đúng lúc để vào chỗ. Với nhiều máy bay bay song song, phi công phải giữ đội bay chính xác để những người từ các máy bay khác nhau ra cùng một điểm.
Vào chỗ
Người vào chỗ không lao thẳng tới mà tiếp cận theo đường chéo, dừng cách vài mét, cân lại độ cao, rồi mới tiến vào nắm tay. Lao quá nhanh là va vào người khác, có thể làm vỡ cả một khu.
Tách nhóm
Đây là phần nguy hiểm nhất. Đến một độ cao định sẵn, cao hơn hẳn so với nhảy thường, các vòng ngoài buông ra trước và lướt ngang ra xa (tracking), rồi đến các vòng trong. Mục tiêu là tạo đủ khoảng cách để hàng trăm chiếc dù mở mà không ai đè lên ai.
Đội hình thẳng đứng và đội hình dù
Đội hình thẳng đứng (vertical formation skydiving, VFS) là thế hệ sau của đội hình nằm sấp. Người bay chúc đầu hoặc ngồi, rơi nhanh hơn, ba chiều hơn và đòi kỹ năng cao hơn. Bộ môn này phát triển mạnh từ những năm 2000 nhờ ống gió, nơi người bay có thể luyện hàng giờ tư thế chúc đầu.
Đội hình dù (canopy formation, trước gọi là CRW) thì làm sau khi đã mở dù. Người nhảy lái cánh dù của mình lại gần, móc chân vào dây dù của người bên trên, xếp thành chồng hoặc hình kim cương. Đội hình dù đẹp nhưng có rủi ro riêng: hai cánh dù vướng vào nhau có thể sụp cùng lúc, nên người tham gia thường dùng dù chuyên dụng và đeo dao cắt dây.
Vì sao đội hình là trường học của người nhảy dù
Không cần thi đấu, gần như người nhảy dù nào sau khi lấy giấy phép cũng học bay đội hình nhỏ 2–4 người. Ở đó họ học những kỹ năng nền: điều chỉnh tốc độ rơi cho bằng người khác, tiến lùi chính xác, nhận biết ai đang ở trên đầu mình, và quan trọng nhất là tách nhóm đúng độ cao. Ở Mỹ, giấy phép B, C của USPA đều yêu cầu một số lần nhảy nhóm nhất định.
Bay đội hình cũng là phần "xã hội" của môn này. Ngồi gấp dù, xem lại video cả nhóm, chỉ cho nhau chỗ lệch tay — đó là cách phần lớn người nhảy dù tiến bộ.
Góc nhìn hôm nay: xem và hiểu
- Video vòng thi đấu 4 người ở giải vô địch thế giới của FAI được công bố công khai. Xem chậm từng khung sẽ thấy cách đội chuyển hình, nắm tay theo thứ tự nào.
- Các buổi lập kỷ lục đội hình lớn thường có phim tài liệu ghi lại nhiều ngày chuẩn bị — cách tốt để hiểu đây là việc tổ chức nhiều hơn là liều.
- Ai thử ống gió có thể đặt buổi bay cùng bạn để cảm nhận việc giữ khoảng cách và nắm tay nhau trên luồng gió.
Câu hỏi thường gặp
Đội hình nhảy dù lớn nhất thế giới bao nhiêu người?
Kỷ lục đội hình rơi tự do lớn nhất là 400 người, dựng ngày 8/2/2006 trên bầu trời Udon Thani, Thái Lan. Người nhảy đến từ hơn 30 quốc gia và rời từ nhiều máy bay vận tải bay cùng lúc.
Thi đấu đội hình nhảy dù chấm điểm thế nào?
Đội 4 hoặc 8 người có 35 hoặc 50 giây để lặp đi lặp lại chuỗi hình rút thăm trước. Mỗi hình hoàn thành đúng được 1 điểm, giám khảo chấm qua video do người quay phim của đội ghi.
Relative work trong nhảy dù là gì?
Là tên gọi cũ của đội hình rơi tự do, nghĩa là bay tương đối với nhau. Ngày nay tên chính thức là formation skydiving, nhưng nhiều người nhảy dù vẫn gọi tắt là RW.
Đội hình dù khác đội hình rơi tự do thế nào?
Đội hình rơi tự do dựng khi chưa mở dù, ở tốc độ gần 200 km/h. Đội hình dù dựng sau khi đã mở, người nhảy lái cánh dù lại gần và móc vào dây dù của nhau thành chồng hoặc hình kim cương.
Bao lâu thì có thể bay đội hình?
Sau khi lấy giấy phép, người nhảy thường bắt đầu bay đội hình nhỏ 2–4 người với một huấn luyện viên. Đội hình lớn thường đòi hàng trăm lần nhảy và phải qua các buổi tuyển chọn của người tổ chức.
