Một người nhảy dù nằm sấp rơi tự do với tốc độ ổn định khoảng 190–200 km/h, tức hơn 50 mét mỗi giây; nếu chúc đầu xuống, tốc độ tăng lên khoảng 240–300 km/h. Người nhảy đạt gần tốc độ đó sau chừng 10–12 giây kể từ khi rời máy bay, rồi giữ nguyên cho tới lúc mở dù. Cảm giác không giống "rơi" như nhiều người tưởng mà giống nằm trên một luồng gió rất mạnh.
Vì sao người rơi không nhanh mãi
Nếu không có không khí, một vật rơi sẽ tăng tốc thêm khoảng 9,8 m/s sau mỗi giây, mãi không dừng. Trong không khí thì khác: lực cản tăng theo bình phương tốc độ. Rơi nhanh gấp đôi thì cản gấp bốn. Đến một tốc độ nào đó, lực cản bằng đúng trọng lượng người nhảy và gia tốc biến mất. Đó là tốc độ giới hạn (terminal velocity).
Tốc độ giới hạn phụ thuộc ba thứ:
- Diện tích hứng gió: nằm sấp dang tay hứng gió nhiều hơn đứng thẳng hay chúc đầu.
- Trọng lượng: người nặng hơn rơi nhanh hơn một chút nếu cùng tư thế. Trong đội hình, người nhẹ mặc đồ rộng hoặc đeo chì để theo kịp người nặng.
- Mật độ không khí: không khí càng loãng càng ít cản. Ở 4.000 mét, không khí loãng hơn ở mặt biển khoảng một phần ba, nên những giây đầu người nhảy rơi nhanh hơn một chút rồi chậm dần khi xuống thấp.
Tốc độ theo từng tư thế
| Tư thế | Tốc độ thường gặp | Ai dùng |
|---|---|---|
| Nằm sấp (belly, box) | Khoảng 180–210 km/h | Học viên, khách tandem, đội hình FS |
| Ngồi (sit-fly) | Khoảng 220–250 km/h | Người bay freefly, đội hình thẳng đứng |
| Chúc đầu (head-down) | Khoảng 240–300 km/h | Freefly, đội hình VFS |
| Tracking (lướt ngang) | Xuống chậm hơn, bay ngang nhanh | Tách khỏi nhóm trước khi mở dù |
| Wingsuit | Xuống khoảng 40–80 km/h, ngang 140–200 km/h | Người có kinh nghiệm |
| Nhảy dù tốc độ (speed skydiving) | Các mức kỷ lục trên 500 km/h | Nội dung thi đấu riêng, có thiết bị đo |
Nhảy dù tốc độ là một nội dung thi đấu được FAI công nhận. Người thi đeo thiết bị đo, lao chúc đầu trong một khung độ cao định sẵn, chỉ tính tốc độ trung bình cao nhất trong vài giây. Ở những bãi nhảy cao nguyên có không khí loãng, các vận động viên giỏi đã vượt qua mốc 500 km/h — nhanh hơn tàu cao tốc nhanh nhất đang chạy thương mại.
Đồng hồ rơi tự do: con số cần thuộc
Người nhảy dù có một phép tính nhẩm quen thuộc: ở tư thế nằm sấp, sau khi đạt tốc độ ổn định, mỗi 1.000 feet (khoảng 300 mét) mất chừng 5–6 giây. Từ đó suy ra:
- Rời máy bay ở 4.000 mét, mở dù ở 1.500 mét: rơi khoảng 2.500 mét, mất gần 50 giây.
- Rời ở 3.000 mét, mở ở 1.500 mét: chừng 30 giây.
- Mười giây đầu, khi còn đang tăng tốc, người nhảy chỉ rơi khoảng 300–400 mét.
Phép tính này quan trọng vì trong không trung không có thời gian để nghĩ lâu. Người nhảy luôn đeo đồng hồ độ cao ở cổ tay và thường có thêm máy báo độ cao bằng tiếng bíp trong mũ. Kế hoạch được chia theo độ cao chứ không theo thời gian: đến 1.700 mét thì tách nhóm, đến 1.500 mét thì vẫy tay ra hiệu và mở dù.
Cảm giác giây đầu tiên: vì sao không thấy "hẫng"
Cảm giác hẫng bụng trên tàu lượn đến từ việc cơ thể đột ngột mất lực đỡ. Khi rời máy bay đang bay khoảng 140–180 km/h, người nhảy vẫn mang theo tốc độ tới đó. Luồng gió từ máy bay (gọi là "relative wind") lập tức đỡ lấy cơ thể từ phía trước, rồi dần chuyển sang đỡ từ phía dưới khi người nhảy chuyển từ bay ngang sang rơi thẳng.
Vì vậy, nhiều người chỉ thấy "hẫng" trong một hai giây đầu, hoặc không thấy gì cả. Cảm giác chiếm ưu thế là áp lực gió: tiếng ù rất lớn, má rung, quần áo đập phành phạch, và cảm giác có thể "nắm" được không khí bằng lòng bàn tay.
Lạnh, ù tai và thiếu ôxy
Lạnh
Không khí lạnh đi khoảng 6,5 độ C sau mỗi kilômét độ cao trong điều kiện chuẩn. Ở 4.000 mét, nhiệt độ thấp hơn mặt đất hơn 20 độ. Cộng thêm gió gần 200 km/h, cảm giác lạnh còn rõ hơn. Mùa đông ở vùng ôn đới, người nhảy phải đeo găng tay.
Ù tai
Từ 4.000 mét xuống mặt đất trong vài phút, áp suất không khí thay đổi nhanh. Tai cần cân bằng áp suất như khi máy bay hạ cánh — nuốt nước bọt hoặc ngáp là đủ. Người đang cảm, nghẹt mũi nên hoãn nhảy vì có thể bị đau tai, thậm chí tổn thương màng nhĩ.
Ôxy
Ở độ cao nhảy thông thường không cần bình ôxy. Theo quy định cơ bản của USPA, khi máy bay lên trên khoảng 15.000 feet (khoảng 4.600 mét) thì phải có ôxy cho người trên máy bay. Những lần nhảy cao hơn nữa cần chuẩn bị riêng, thường có bác sĩ tham gia.
Điều khiển cơ thể trên luồng gió
Rơi tự do không phải là thả mình rồi chờ. Người nhảy điều khiển cơ thể như một chiếc máy bay nhỏ, bằng cách thay đổi hình dáng:
- Xoay: nghiêng nhẹ vai và cẳng tay về một phía, cơ thể quay như chong chóng.
- Tiến lên: duỗi chân ra sau, kéo tay về gần thân — luồng gió đẩy người về phía trước.
- Lùi: duỗi tay ra trước, co chân lại.
- Rơi nhanh hơn hoặc chậm hơn: thu người nhỏ lại để rơi nhanh, dang rộng và "phồng" người để rơi chậm.
Những thay đổi chỉ vài centimet cũng tạo khác biệt lớn ở tốc độ 200 km/h. Đó là lý do người mới thường xoay vòng hay trượt ngang mà không hiểu vì sao — chỉ cần một bàn tay lệch góc.
Ống gió: rơi tự do mà không rơi
Ống gió thẳng đứng (vertical wind tunnel) thổi luồng gió từ dưới lên với tốc độ tương đương tốc độ giới hạn, cho phép người bay lơ lửng trong một buồng kính. Nó xuất hiện đầu tiên phục vụ nghiên cứu, rồi trở thành nơi luyện tập và giải trí. Ngày nay, các đội đội hình hàng đầu thế giới luyện hàng trăm giờ trong ống gió mỗi năm, vì một phút trong ống gió tương đương một lần rơi tự do mà không tốn máy bay, không phụ thuộc thời tiết.
Góc nhìn hôm nay: trải nghiệm và tìm hiểu
- Người muốn biết cảm giác rơi tự do mà chưa dám lên máy bay nên thử ống gió trước, như iFly Singapore.
- Ai thích vật lý có thể tự tính tốc độ giới hạn bằng công thức lực cản: tốc độ tỉ lệ với căn bậc hai của trọng lượng chia cho mật độ khí, diện tích và hệ số cản.
- Các video thi đấu đội hình 4 người trên kênh của FAI cho thấy rõ người giỏi điều khiển cơ thể chính xác đến đâu ở tốc độ gần 200 km/h.
Câu hỏi thường gặp
Rơi tự do nhảy dù nhanh bao nhiêu?
Ở tư thế nằm sấp, tốc độ ổn định khoảng 190–200 km/h. Tư thế chúc đầu có thể đạt 240–300 km/h, còn các vận động viên nhảy dù tốc độ chuyên nghiệp đã vượt 500 km/h.
Mất bao lâu để đạt tốc độ giới hạn?
Khoảng 10–12 giây sau khi rời máy bay, người nhảy đạt gần tốc độ giới hạn. Trong khoảng thời gian này họ rơi chừng 300–400 mét.
Nhảy dù có bị hẫng bụng không?
Phần lớn người nhảy chỉ thấy hẫng rất ngắn hoặc không thấy. Lý do là khi rời máy bay họ vẫn có sẵn tốc độ tới, và luồng gió lập tức đỡ lấy cơ thể, nên cảm giác giống nằm trên gió hơn là rơi.
Rơi tự do có thở được không?
Thở được bình thường. Gió mạnh làm nhiều người mới tưởng khó thở, nhưng chỉ cần thở bằng mũi và hét hoặc nói vài tiếng là nhịp thở trở lại. Ở độ cao nhảy thông thường không cần bình ôxy.
Rơi tự do 1 km mất bao lâu?
Ở tốc độ ổn định khoảng 55 m/s khi nằm sấp, rơi một kilômét mất chừng 18–20 giây. Nếu tính cả giai đoạn tăng tốc từ lúc rời máy bay, thời gian lâu hơn một chút.
