Hàng không Việt Nam qua các thời kỳ: từ sân bay thời Pháp đến nay

Hàng không Việt Nam đi qua bốn giai đoạn lớn: thời Pháp thuộc với những sân bay và tuyến bay đầu tiên nối Đông Dương với Pháp; giai đoạn từ năm 1956, khi Cục Hàng không dân dụng Việt Nam được thành lập ngày 15/1/1956; giai đoạn thống nhất và tái thiết sau năm 1975; và giai đoạn mở cửa từ đầu thập niên 1990 với Vietnam Airlines, các hãng tư nhân và mạng sân bay khắp cả nước. Ngày 15/1 hằng năm được lấy làm ngày truyền thống của ngành hàng không dân dụng Việt Nam.

Thời Pháp thuộc: sân bay đầu tiên và tuyến bay sang Pháp

Máy bay xuất hiện ở Việt Nam rất sớm, từ khoảng năm 1910, qua các buổi bay biểu diễn (xem bài về những người bay đầu tiên ở Việt Nam). Trong các thập niên 1920–1930, chính quyền thuộc địa Pháp xây dựng nhiều sân bay, chủ yếu phục vụ hành chính và quân sự, sau đó mở dần cho vận tải dân sự. Ba cái tên còn gắn bó với người Việt đến hôm nay đều ra đời trong giai đoạn này:

• Tân Sơn Nhất (Sài Gòn): khởi đầu là một sân bay nhỏ trên đất làng Tân Sơn Nhứt, do người Pháp xây từ đầu thập niên 1930. Tên sân bay giữ đến nay, dù đã dài thành một trong những sân bay bận rộn nhất Đông Nam Á.
• Gia Lâm (Hà Nội): sân bay bên tả ngạn sông Hồng, xây từ thập niên 1930, từng là cửa ngõ hàng không chính của Hà Nội trước khi Nội Bài thay thế.
• Đà Nẵng (Tourane thời Pháp): sân bay ở miền Trung, sau này mở rộng nhiều lần.

Đầu thập niên 1930, hãng Air Orient của Pháp mở tuyến bay thường lệ từ Pháp sang Sài Gòn. Năm 1933, Air Orient sáp nhập cùng một số hãng khác thành Air France, và tuyến Pháp – Đông Dương trở thành một trong những tuyến dài nhất thế giới thời đó. Mỗi chuyến kéo dài nhiều ngày, dừng qua Trung Đông và Ấn Độ, chủ yếu chở thư và một số ít hành khách là quan chức, thương nhân.

Trong giai đoạn này, người Việt chủ yếu là người đứng nhìn. Rất ít người Việt được học lái máy bay, và hầu như không ai làm chủ nghề kỹ thuật hàng không.

Năm 1956: Cục Hàng không dân dụng ra đời

Ngày 15/1/1956, Thủ tướng Chính phủ ký nghị định thành lập Cục Hàng không dân dụng Việt Nam. Đây là mốc khai sinh của ngành hàng không dân dụng nước ta, và ngày 15/1 được chọn làm ngày truyền thống của ngành.

Điểm xuất phát gần như con số không. Sân bay Gia Lâm được tiếp quản, nhưng thiếu máy bay, thiếu phi công, thiếu kỹ sư và kiểm soát viên không lưu người Việt. Những thế hệ đầu được gửi đi đào tạo ở Liên Xô, Trung Quốc và các nước Đông Âu. Đội máy bay ban đầu gồm những loại vận tải cánh quạt của Liên Xô như Li-2 và Il-14, sau đó có thêm An-2, An-24, Il-18 và các trực thăng Mi.

Trong giai đoạn 1956–1975, khi đất nước còn chia cắt, ngành hàng không ở miền Bắc gắn chặt với nhiệm vụ quốc phòng; các tuyến dân dụng chủ yếu là tuyến nội địa ngắn và một số tuyến nối với các nước láng giềng.

Air Vietnam ở miền Nam (1951–1975)

Ở miền Nam, hãng Air Vietnam được thành lập năm 1951 với sự tham gia góp vốn của Air France. Air Vietnam khai thác các tuyến nội địa từ Tân Sơn Nhất đi Huế, Đà Nẵng, Đà Lạt, Nha Trang, Ban Mê Thuột, Phú Quốc… và các tuyến khu vực đi Phnom Penh, Viêng Chăn, Bangkok, Hong Kong, Singapore. Đội máy bay đi từ DC-3, DC-4, DC-6 lên các máy bay phản lực như Caravelle và Boeing 727. Hãng ngừng hoạt động năm 1975.

1976–1990: thống nhất và tái thiết

Sau năm 1975, hàng không hai miền được hợp nhất thành một hệ thống. Năm 1976, Tổng cục Hàng không dân dụng Việt Nam được thành lập. Những năm này rất khó khăn: đất nước bị cấm vận, khó mua máy bay và phụ tùng phương Tây, nên đội bay chủ yếu là máy bay Liên Xô như Tu-134, Yak-40, An-24, Il-18.

Tuyến trục Hà Nội – Thành phố Hồ Chí Minh trở thành xương sống của mạng bay nội địa. Sân bay Nội Bài, vốn là sân bay quân sự, được đưa vào khai thác dân dụng từ cuối thập niên 1970 và dần thay Gia Lâm làm cửa ngõ chính của thủ đô. Người dân thời bao cấp hầu như không đi máy bay; vé máy bay gắn với công tác, cán bộ, hoặc những dịp rất đặc biệt.

Từ 1990: mở cửa, Vietnam Airlines và hãng tư nhân

Đổi mới mở đường cho hàng không. Mốc chính:

Hai thay đổi lớn nhất của giai đoạn này là đội bay và thị trường. Đội bay chuyển từ máy bay Liên Xô sang máy bay Airbus, Boeing, ATR. Khi lệnh cấm vận được dỡ bỏ năm 1994, việc thuê và mua máy bay phương Tây trở nên dễ dàng hơn nhiều. Vietnam Airlines lần lượt đưa vào khai thác Boeing 777, Airbus A321, A330, rồi A350 và Boeing 787, mở các tuyến bay thẳng sang châu Âu, Australia, Nhật Bản, Hàn Quốc và Mỹ.

Về thị trường, sự xuất hiện của hãng hàng không giá rẻ, rõ nhất từ khi Vietjet cất cánh năm 2011, làm thay đổi hẳn thói quen đi lại. Vé máy bay chặng Hà Nội – Thành phố Hồ Chí Minh có lúc rẻ ngang hoặc rẻ hơn vé tàu hoả giường nằm. Đi máy bay không còn là việc của số ít: sinh viên về quê ăn Tết, công nhân đi làm xa, gia đình đi du lịch đều bay.

Mạng sân bay và những bài toán hôm nay

Việt Nam hiện có khoảng hơn 20 cảng hàng không đang khai thác thương mại, phần lớn do Tổng công ty Cảng hàng không Việt Nam (ACV) quản lý. Một số sân bay lớn nhất:

• Tân Sơn Nhất (Thành phố Hồ Chí Minh): sân bay đông khách nhất cả nước, nằm lọt giữa nội đô, quá tải nhiều năm; nhà ga T3 cho chuyến bay nội địa đưa vào khai thác năm 2025 để giảm tải.
• Nội Bài (Hà Nội): cửa ngõ phía Bắc, nhà ga T1 cho nội địa, T2 cho quốc tế.
• Đà Nẵng, Cam Ranh, Phú Quốc: các sân bay gắn với du lịch, có nhiều đường bay quốc tế thẳng.
• Long Thành (Đồng Nai): sân bay quốc tế mới được thiết kế để trở thành cửa ngõ chính của phía Nam, chia tải với Tân Sơn Nhất.

Các bài toán lớn của ngành hiện nay là quá tải ở sân bay trung tâm, thiếu phi công và kỹ sư bảo dưỡng khi đội bay tăng nhanh, tình trạng chậm chuyến giờ cao điểm, và yêu cầu giảm phát thải mà ICAO đặt ra cho các hãng bay quốc tế.

Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu lịch sử hàng không Việt Nam ở đâu

Hàng không Việt Nam đã đi từ chỗ người Việt đứng nhìn máy bay của người khác bay trên đầu mình, đến chỗ tự vận hành các máy bay thân rộng thế hệ mới, tự đào tạo phi công, tự quản lý vùng trời. Khoảng cách đó được đi trong khoảng 70 năm.

• Sân bay Gia Lâm là một trong những sân bay lâu đời nhất còn hoạt động ở Việt Nam, nay chủ yếu phục vụ trực thăng và bay chuyên dụng; khu nhà ga cũ là dấu tích của thời kỳ đầu.
• Các ấn phẩm kỷ niệm của ngành nhân các dịp 50, 60 năm thành lập (2006, 2016) và trang lịch sử của Vietnam Airlines, Cục Hàng không Việt Nam ghi lại khá đầy đủ các mốc, ảnh tư liệu.
• Nếu bay qua Tân Sơn Nhất, hãy nhìn bản đồ thành phố: sân bay nằm giữa phố là dấu vết của thời nó được xây ở ngoại ô Sài Gòn những năm 1930, trước khi thành phố lan ra bao quanh.