Wingsuit là gì: bộ đồ bay cánh dơi, lịch sử, tốc độ và rủi ro

Wingsuit là bộ đồ có màng vải nối giữa tay với thân và giữa hai chân, biến cơ thể người nhảy dù thành một cánh bay nhỏ. Mặc wingsuit, người bay hạ độ cao chậm hơn hẳn — khoảng 40–80 km/h thay vì gần 200 km/h — và lướt ngang với tốc độ 140–200 km/h, đi được khoảng 2,5–3 mét cho mỗi mét hạ. Cuối chuyến bay, người mặc vẫn phải mở dù để đáp; wingsuit chưa thể tự hạ cánh.

Giấc mơ "người dơi": một thế kỷ trả giá

Ý tưởng dang tay thành cánh có từ rất sớm, và lịch sử của nó trước năm 1990 phần lớn là danh sách những người không trở về.

• Ngày 4/2/1912: Franz Reichelt, một thợ may gốc Áo ở Paris, mặc bộ đồ – dù tự chế nhảy từ tầng một tháp Eiffel. Bộ đồ không mở, ông chết tại chỗ. Cảnh này được quay phim lại và còn lưu đến nay.
• Thập niên 1930: Clem Sohn, người Mỹ, biểu diễn ở các buổi trình diễn hàng không với cánh vải căng trên khung, được gọi là "người dơi". Năm 1937, ông chết ở Vincennes (Pháp) khi dù không mở.
• Thập niên 1930–1960: hàng chục "người chim" khác ở châu Âu và Mỹ thử cánh vải, cánh có khung cứng; phần lớn chết khi thử.

Vấn đề không nằm ở ý tưởng mà ở vật liệu và hiểu biết khí động học. Cánh cứng làm người bay xoay, không thoát ra để mở dù được. Cánh vải không có cấu trúc thì sụp, phồng không đều.

Patrick de Gayardon và bộ cánh hiện đại

Bước ngoặt đến giữa thập niên 1990 với Patrick de Gayardon, một người nhảy dù người Pháp. Ông thiết kế bộ đồ có các ô khí bơm phồng bằng gió — cùng nguyên lý với cánh dù ram-air — nên cánh tự căng thành hình khi bay, giữ được tiết diện ổn định. Ông biểu diễn nhiều chuyến bay ngoạn mục, có lần bay vào lại một chiếc máy bay đang bay. Năm 1998, ông chết ở Hawaii trong một lần nhảy thử sau khi sửa đổi bộ dù.

Năm 1999, Jari Kuosma (Phần Lan) và Robert Pečnik (Croatia) lập công ty BirdMan, đưa ra bộ wingsuit thương mại đầu tiên dành cho người nhảy dù bình thường, kèm một chương trình huấn luyện viên. Đây là lúc wingsuit thôi là trò liều của một vài cá nhân và trở thành một bộ môn có quy trình học.

Wingsuit bay thế nào

Khi mặc wingsuit và dang tay chân, người bay tạo ra một bề mặt rộng gấp vài lần so với khi nằm sấp. Các ô khí ở cánh tay và giữa chân được bơm phồng bằng gió qua cửa hút phía trước, tạo thành tiết diện giống cánh. Kết quả là cơ thể vừa có lực cản lớn vừa có lực nâng.

Người bay điều khiển bằng cách thay đổi hình cánh: căng hay thả lỏng tay, đổi góc vai, ép hông. Muốn bay xa thì căng hết cánh và giữ góc tấn nhỏ; muốn bay nhanh thì chúc người xuống, đổi độ cao lấy tốc độ. Wingsuit còn bay được ngửa, quay vòng và bay đội hình.

Mở dù khi đang mặc cánh

Đây là phần đòi kỹ năng nhất. Màng cánh nối tay với thân, nên người bay không thể vươn tay thoải mái như khi nhảy thường. Bộ dù cho wingsuit thường đặt tay cầm dù mồi ở chỗ dễ với, và người bay phải "thu cánh" lại một nửa, giữ thân ổn định, rồi mới ném dù mồi. Nếu người bay mất thăng bằng hoặc xoay khi mở dù, dây dù có thể vướng vào cánh tay hoặc chân.

Sau khi dù mở, người bay phải mở khoá kéo ở cánh tay để rảnh tay cầm tay điều khiển dù. Chuỗi thao tác này là lý do người mới học wingsuit phải tập kỹ trên mặt đất và nhảy những chuyến đầu với dù lớn, hiền.

Điều kiện để được học

Wingsuit không dành cho người mới nhảy dù. Theo khuyến nghị của USPA, người nhảy cần có tối thiểu 200 lần nhảy trong 18 tháng gần nhất trước khi bay wingsuit lần đầu, và nên học qua khoá bay lần đầu (First Flight Course) với một huấn luyện viên wingsuit. Các nước khác có yêu cầu tương tự hoặc cao hơn.

Lộ trình thường là: bắt đầu với bộ cánh nhỏ, cánh hẹp, dễ ổn định; bay một mình vài chục lần; rồi mới bay theo nhóm, bay bộ cánh lớn hơn. Bộ cánh lớn bay xa hơn nhưng khó kiểm soát hơn và khó mở dù hơn.

Wingsuit thi đấu và kỷ lục

FAI đã đưa wingsuit thành nội dung thi đấu chính thức từ giữa thập niên 2010. Có hai hướng chính:

• Thành tích (performance): người bay rời máy bay, rồi trong một khung độ cao 1.000 mét (thường từ 3.000 m xuống 2.000 m), thi ba bài riêng: bay lâu nhất, bay xa nhất, và bay nhanh nhất. Thiết bị GPS ghi đường bay.
• Nhào lộn (acrobatic): đội bay thực hiện chuỗi động tác, có người quay phim, giám khảo chấm qua video.

Bên cạnh đó là các lần lập đội hình lớn. Kỷ lục đội hình wingsuit lớn nhất được công nhận vào khoảng 100 người, lập ở California năm 2015 — cả trăm người bay sát nhau ở tốc độ gần 150 km/h theo một hình định sẵn.

Một mốc nổi tiếng khác là ngày 23/5/2012, khi Gary Connery, người Anh, nhảy từ trực thăng ở Henley-on-Thames và hạ cánh bằng wingsuit mà không mở dù, xuống một đống khoảng 18.600 thùng các-tông xếp sẵn. Đây là một thí nghiệm được chuẩn bị kỹ, với đường bay tính toán chính xác, không phải cách hạ cánh có thể dùng thường ngày.

Rủi ro: vì sao wingsuit có tiếng là nguy hiểm

Wingsuit bay ở độ cao lớn, trên vùng trời thoáng, với người có kinh nghiệm và đúng quy trình, có mức rủi ro không quá khác nhảy dù thường. Danh tiếng nguy hiểm của nó đến chủ yếu từ wingsuit BASE và bay sát địa hình (proximity flying): nhảy từ vách núi, lượn sát sườn núi, khe núi, cây cối. Ở đó gần như không có khoảng dự phòng cho sai lầm: một lỗi tính toán nhỏ về đường lượn hay gió núi là va vào đá.

Nhiều người bay giỏi nhất thế giới đã chết khi bay sát địa hình. Cộng đồng wingsuit vẫn tranh luận về chuyện này: có người coi đó là đỉnh cao của bộ môn, có người cho rằng nó đẩy rủi ro quá xa. Điều chắc chắn là bay sát địa hình không phải bước tiếp theo tự nhiên của người vừa học wingsuit, mà là một lĩnh vực riêng đòi hàng trăm, hàng nghìn lần bay chuẩn bị.

Góc nhìn hôm nay: hiểu đúng một môn dễ bị thần thoại hoá

• Video wingsuit trên mạng thường là cảnh bay sát núi — phần nguy hiểm nhất và ít đại diện nhất. Phần lớn chuyến bay wingsuit diễn ra ở độ cao vài nghìn mét, trên bãi nhảy bình thường.
• Thước phim về Franz Reichelt năm 1912 còn lưu trong kho lưu trữ điện ảnh Pháp — một tư liệu lịch sử đáng xem để hiểu con người đã trả giá thế nào cho giấc mơ bay.
• Ai muốn đọc thêm có thể tìm phần về wingsuit trong Skydiver's Information Manual của USPA, nơi trình bày điều kiện, quy trình học và các lỗi thường gặp.