Phần hướng dẫn an toàn trước khi cất cánh dạy năm việc: thắt và tháo dây an toàn, tìm cửa thoát hiểm, dùng mặt nạ dưỡng khí, mặc áo phao, và tư thế chống va đập. Mỗi thao tác đều có lý do cụ thể, phần lớn được rút ra từ những vụ tai nạn thật. Bài này giải thích lý do đằng sau từng câu tiếp viên nói, để lần tới nghe không còn thấy là thủ tục.
Vì sao phải nghe lại dù đã bay nhiều lần
Mỗi kiểu máy bay đặt cửa khác nhau, mỗi hàng ghế cách cửa một khoảng khác nhau. Chiếc A321 hôm nay có bốn cặp cửa, chiếc ATR 72 tuần trước chỉ có cửa ở đầu và đuôi. Người hay bay thường bỏ qua phần này, trong khi chính họ dễ chọn nhầm đường thoát nhất vì quen kiểu máy bay khác.
Bản hướng dẫn in ở túi ghế trước mặt (safety card) là tài liệu riêng cho đúng kiểu máy bay, đúng cấu hình ghế của hãng. Đọc nó mất chừng một phút.
Dây an toàn: thứ cứu người nhiều nhất
Dây an toàn trên máy bay chỉ có một đai ngang hông, khác ô tô. Lý do là ghế máy bay xếp sát nhau, người ngồi gập về phía trước khi va đập sẽ được ghế trước đỡ. Thắt thấp và chặt qua hông, không vắt lên bụng, vì khi giật mạnh dây trên bụng có thể làm tổn thương nội tạng.
Lời khuyên giữ dây thắt lỏng suốt lúc ngồi, kể cả khi đèn đã tắt, đến từ những vụ nhiễu động mạnh bất ngờ. Ngày 21 tháng 5 năm 2024, chuyến SQ321 của Singapore Airlines từ London đi Singapore gặp nhiễu động dữ dội trên vùng trời Myanmar. Một hành khách tử vong, nhiều người bị thương, phần lớn là người không thắt dây và bị hất lên trần. Người thắt dây trên cùng chuyến hầu như không sao.
Những yêu cầu tưởng vụn vặt
| Yêu cầu | Lý do thật |
|---|---|
| Dựng thẳng lưng ghế, gập bàn ăn | Giữ lối đi giữa các hàng thông thoáng để ra khỏi ghế nhanh, và bàn ăn không đập vào bụng khi va chạm |
| Mở tấm che cửa sổ khi cất, hạ cánh | Tiếp viên và hành khách nhìn được bên ngoài: có lửa ở phía nào thì không mở cửa phía đó |
| Giảm đèn khoang khi cất, hạ cánh ban đêm | Mắt làm quen sẵn với bóng tối, nếu mất điện sẽ không bị loá |
| Hành lý cất trong hộc hoặc dưới ghế trước | Túi ở lối đi hay dưới chân là vật cản khi sơ tán, có thể văng khi phanh gấp |
| Bật chế độ máy bay cho điện thoại | Giảm nhiễu tới thiết bị vô tuyến của tổ bay; thiết bị nhỏ thường cũng được cất gọn để không thành vật bay |
| Ngồi hàng cửa thoát hiểm phải đủ điều kiện | Người ngồi đó có thể phải tự mở cửa nặng; thường yêu cầu đủ tuổi (nhiều hãng là từ 15), đủ sức, hiểu ngôn ngữ hướng dẫn, sẵn lòng hỗ trợ |
Mặt nạ dưỡng khí: vì sao đeo cho mình trước
Ở độ cao hành trình 10–12 km, không khí loãng tới mức người không có oxy bổ sung chỉ còn tỉnh táo để tự làm việc trong một khoảng rất ngắn. Ngành hàng không gọi đó là "thời gian tỉnh táo hữu ích". Ở khoảng 10.700 m (35.000 ft), con số thường được nêu là từ 30 giây đến một phút. Người thiếu oxy thường không thấy khó chịu mà thấy lâng lâng, chủ quan, rồi lú lẫn.
Vì vậy phải đeo mặt nạ cho mình trước, rồi mới giúp trẻ em hay người bên cạnh. Người lớn bất tỉnh thì không giúp được ai. Vài điều nữa nên biết:
- Bình thường khoang được giữ áp suất tương đương độ cao khoảng 1.800–2.400 m. Mặt nạ tự rơi khi áp suất khoang tụt tới mức tương đương khoảng 4.300 m.
- Kéo mạnh mặt nạ về phía mình để kích hoạt. Phần lớn máy bay dùng bình sinh oxy hoá học, chạy khoảng 12–15 phút, đủ để phi công hạ xuống độ cao an toàn khoảng 3.000 m.
- Túi khí có thể không phồng lên dù oxy vẫn chảy. Đừng tháo ra vì nghĩ hỏng.
- Bình sinh oxy nóng lên và có mùi khét nhẹ. Đó là bình thường.
- Mỗi dãy ghế thường có thêm một mặt nạ dự phòng cho em bé ngồi trên đùi người lớn, nên số em bé mỗi dãy bị giới hạn.
Áo phao: chỉ thổi khi đã ra khỏi máy bay
Áo phao nằm trong túi dưới ghế hoặc ở tay vịn. Mặc qua đầu, buộc dây quanh hông, giật hai núm đỏ để bơm khí CO₂. Ống thổi bằng miệng dùng để bơm thêm nếu cần. Đèn và còi trên áo giúp đội cứu hộ tìm thấy người trong đêm.
Điều quan trọng nhất: chỉ bơm phồng áo khi đã ra khỏi máy bay. Năm 1996, chiếc Boeing 767 chuyến Ethiopian Airlines 961 bị không tặc, hết nhiên liệu và đáp xuống biển gần quần đảo Comoros. Trong số những người thiệt mạng, theo điều tra có người đã bơm áo phao từ trong khoang, khi nước tràn vào thì áo đẩy họ lên trần, không lặn ra được cửa.
Với chuyến bay trên đất liền, máy bay có thể không mang áo phao mà dùng đệm ghế nổi được. Phần hướng dẫn sẽ nói rõ.
Tư thế chống va đập
Có hai kiểu chính. Nếu ghế trước gần: đặt hai tay chồng lên nhau lên lưng ghế trước, trán tựa vào tay. Nếu không có ghế trước hoặc ghế xa: gập người, ngực áp lên đùi, hai tay ôm đầu hoặc ôm sau gối. Chân đặt chắc trên sàn, hơi lùi về phía sau so với đầu gối.
Tư thế này có cơ sở nghiên cứu, không phải truyền thuyết. Sau vụ chiếc Boeing 737 của British Midland rơi gần đường cao tốc M1 ở Kegworth, Anh năm 1989, các nhà nghiên cứu phân tích chấn thương của hành khách và thấy người cúi đúng tư thế bị chấn thương đầu nhẹ hơn rõ rệt. Đầu đã tựa sẵn thì không bị quật mạnh, chân để sau thì ống chân không gãy vì đập vào khung ghế trước.
Trên mạng hay lan truyền thuyết âm mưu rằng tư thế này để "giữ răng nguyên cho dễ nhận dạng". Điều đó không có căn cứ.
Khi cần sơ tán
Phần này có bài riêng về quy tắc 90 giây. Tóm tắt ở đây ba việc tự làm ngay khi lên máy bay: đếm số hàng ghế từ chỗ mình tới cửa gần nhất phía trước và phía sau, vì khói có thể che hết tầm nhìn; nhớ đèn dẫn đường dưới sàn có màu trắng dẫn tới đèn đỏ ở cửa; và quyết định trước rằng mình sẽ bỏ lại hành lý.
Góc nhìn hôm nay
Hướng dẫn an toàn ngày nay được nhiều hãng làm thành phim ngắn có cốt truyện, hài hước, để khách chịu xem. Nhưng nghiên cứu về hành vi khách khi sơ tán cho thấy điều quyết định không phải phim hay hay dở mà là người đó có tự liên hệ vào hoàn cảnh của mình không. Mẹo đơn giản: khi nghe, hãy nhìn quanh thật, chỉ tay về cửa thật, sờ thử chỗ để áo phao.
Ai muốn hiểu sâu có thể đọc các bản tóm tắt nghiên cứu khả năng sống sót trong khoang (cabin safety) của Cơ quan An toàn Hàng không châu Âu (EASA) và Cục Hàng không Liên bang Mỹ (FAA), hoặc các báo cáo điều tra có phần phân tích sơ tán của NTSB. Đọc một bản safety card cẩn thận, nhìn ký hiệu cửa và hình minh hoạ, đã là bài học đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao phải mở tấm che cửa sổ khi máy bay cất cánh và hạ cánh?
Để tiếp viên và hành khách nhìn được bên ngoài nếu có sự cố, chẳng hạn lửa hay vật cản ở một bên, từ đó chọn cửa thoát an toàn. Ánh sáng tự nhiên cũng giúp mắt quen với bên ngoài khi phải ra khỏi máy bay.
Vì sao phải đeo mặt nạ oxy cho mình trước rồi mới giúp con?
Ở độ cao hành trình, người lớn thiếu oxy có thể mất khả năng tự làm việc chỉ trong 30 giây đến một phút. Nếu cha mẹ bất tỉnh khi đang loay hoay đeo cho con thì cả hai đều gặp nguy. Đeo cho mình xong chỉ mất vài giây, sau đó giúp con một cách tỉnh táo.
Mặt nạ oxy trên máy bay dùng được bao lâu?
Phần lớn máy bay chở khách dùng bình sinh oxy hoá học cung cấp khoảng 12–15 phút. Khoảng đó đủ để phi công hạ máy bay xuống độ cao khoảng 3.000 m, nơi người có thể thở bình thường mà không cần oxy bổ sung.
Tại sao không được bơm áo phao trong máy bay?
Nếu máy bay đáp xuống nước và nước tràn vào khoang, áo phao đã phồng sẽ đẩy người lên trần, không thể lặn xuống để ra cửa. Chỉ giật núm bơm khi đã ra khỏi cửa máy bay.
Có cần thắt dây an toàn khi đèn đã tắt không?
Nên giữ dây thắt lỏng suốt lúc ngồi. Nhiễu động mạnh có thể xuất hiện bất ngờ trong trời quang, và phần lớn người bị thương nặng vì nhiễu động là người không thắt dây.
