Sợ đi máy bay: hiểu tiếng động, nhiễu động và cách để bớt sợ

Sợ đi máy bay là nỗi sợ rất phổ biến, từ hồi hộp nhẹ đến mức hoảng loạn phải bỏ chuyến. Cách làm dịu hiệu quả nhất không phải cố quên mà là hiểu: biết từng tiếng động, từng cú xóc nghĩa là gì, và luyện vài kỹ thuật thở đơn giản. Nếu nỗi sợ nặng tới mức ảnh hưởng công việc, liệu pháp nhận thức – hành vi với chuyên gia tâm lý có kết quả tốt đã được nghiên cứu xác nhận.

Nỗi sợ này đến từ đâu

Tên y khoa là aviophobia hoặc aerophobia. Các khảo sát đưa ra tỉ lệ người sợ bay dao động rất rộng, từ vài phần trăm (sợ tới mức tránh hẳn) tới vài chục phần trăm (lo lắng khi bay), tuỳ cách định nghĩa. Nghĩa là trên một chuyến bay đầy khách, gần như chắc chắn bạn không phải người duy nhất đang nắm chặt tay vịn.

Ít khi nỗi sợ chỉ là "sợ rơi". Nó thường là pha trộn của nhiều thứ:

• Mất kiểm soát: người quen tự lái xe thấy khó chịu khi phải giao mạng mình cho người không nhìn thấy.
• Không gian kín: khoang hẹp, cửa đóng, không ra được trong vài giờ.
• Độ cao: nhìn qua cửa sổ thấy mặt đất rất xa.
• Không hiểu: tiếng động lạ, cảm giác hẫng mà không ai giải thích.
• Ký ức: một chuyến xóc nặng từng trải, hoặc hình ảnh tai nạn trên tin tức.

Hiểu mình sợ phần nào giúp chọn cách xử lý đúng. Người sợ không gian kín được lợi khi chọn ghế lối đi. Người sợ vì không hiểu thì đọc kỹ phần dưới đây.

Từng âm thanh trên chuyến bay nghĩa là gì

Nhiễu động: xóc nhưng không rơi

Nhiễu động là thứ khiến người sợ bay khổ nhất. Không khí không đứng yên mà chuyển động như nước sông: chỗ chảy nhanh, chỗ chảy chậm, có xoáy. Máy bay đi qua chỗ chuyển tiếp thì xóc, giống thuyền gặp sóng. Nhiễu động thường gặp khi bay qua mây, gần núi, gần dòng phản lực trên cao, hoặc trong trời quang ở độ cao hành trình.

Cảm giác "rơi cả trăm mét" thường là ảo giác. Trong phần lớn trường hợp, độ cao chỉ thay đổi vài mét đến vài chục mét. Tai trong của ta rất nhạy với gia tốc nhưng rất kém trong việc đo quãng đường.

Máy bay được thiết kế để chịu tải vượt xa mọi nhiễu động thông thường. Máy bay vận tải phải chịu được tải giới hạn gấp 2,5 lần trọng lượng khi kéo lên, cộng thêm hệ số an toàn 1,5 lần. Trong lần thử độ bền năm 2010, cánh chiếc Boeing 787 bị uốn cong lên khoảng 7,5 m ở đầu cánh mà không gãy. Cánh máy bay được làm để dẻo, rung lên xuống khi bay là đúng thiết kế.

Nguy hiểm thật từ nhiễu động là với người không thắt dây: bị hất lên trần, va vào hộc hành lý. Vì vậy cách đối phó đơn giản và hiệu quả nhất là giữ dây an toàn thắt suốt lúc ngồi.

Những kỹ thuật dùng được ngay

Thở chậm có nhịp

Khi sợ, ta thở nhanh và nông, làm tim đập nhanh hơn, càng thấy sợ. Đảo vòng lặp này bằng cách hít vào bằng mũi đếm bốn, giữ đếm bốn, thở ra bằng miệng đếm sáu, nghỉ một nhịp. Thở ra dài hơn hít vào giúp kích hoạt hệ thần kinh đối giao cảm, làm cơ thể dịu lại. Lặp lại năm, mười lần.

Thả lỏng từng nhóm cơ

Siết chặt bàn chân năm giây rồi thả, lên bắp chân, đùi, bụng, nắm tay, vai. Người căng thẳng thường không nhận ra mình đang gồng vai. Siết rồi thả giúp nhận ra sự khác biệt.

Cho đầu óc việc khác

Đếm ngược từ 300 cách 7, kể tên năm thứ thấy được, bốn thứ chạm được, ba thứ nghe được. Đây là kỹ thuật "neo" vào hiện tại mà các nhà trị liệu hay dạy. Phim, sách, nhạc có lời cũng tốt, miễn đầu óc bận.

Mẹo quan sát tiếp viên

Tiếp viên bay hàng nghìn giờ. Nếu họ vẫn rót nước, đi lại, nói chuyện bình thường, thì cú xóc đó là chuyện thường ngày. Khi nhiễu động mạnh, họ sẽ được yêu cầu ngồi và thắt dây, đó là quy trình phòng ngừa chứ chưa phải báo động.

Chuẩn bị trước chuyến bay

• Chọn ghế gần cánh: khu vực trên cánh gần trọng tâm máy bay, xóc ít hơn phần đuôi.
• Chọn chuyến buổi sáng vào mùa nóng: buổi chiều mặt đất nóng tạo nhiều dòng đối lưu, mây dông hay hình thành hơn.
• Nói với tiếp viên khi lên máy bay rằng mình sợ bay. Họ được huấn luyện cho chuyện này và thường sẽ để ý, giải thích khi cần.
• Tránh rượu và cà phê: rượu làm mất nước, ngủ chập chờn, cà phê làm tim đập nhanh giống cảm giác lo âu.
• Thuốc: chỉ dùng thuốc an thần hay thuốc chống lo âu theo chỉ định của bác sĩ. Một số loại làm phản xạ chậm, không tốt nếu phải sơ tán.

Khi nỗi sợ nặng

Nếu đã bỏ chuyến, từ chối công việc vì phải bay, hoặc mất ngủ nhiều ngày trước chuyến, nên coi đây là chứng sợ cần điều trị như bất kỳ vấn đề sức khoẻ nào. Liệu pháp nhận thức – hành vi (CBT) là phương pháp được nghiên cứu nhiều nhất, thường kết hợp với tiếp xúc dần: nghe âm thanh máy bay, ngồi trong buồng mô phỏng, rồi bay chuyến ngắn có người đi cùng. Nhiều nghiên cứu cũng cho thấy tiếp xúc qua thực tế ảo (VR) có hiệu quả tương đương với tiếp xúc thật trong nhiều trường hợp.

Một số hãng hàng không và trung tâm huấn luyện trên thế giới tổ chức khoá "bay không sợ hãi" kéo dài một ngày: phi công giảng giải, chuyên gia tâm lý hướng dẫn, kết thúc bằng một chuyến bay ngắn. Ở Việt Nam, có thể bắt đầu từ bác sĩ tâm lý, tâm thần ở các bệnh viện lớn.

Góc nhìn hôm nay

Có hai cuốn sách tiếng Anh được người sợ bay hay giới thiệu cho nhau: Cockpit Confidential của phi công Patrick Smith giải thích mọi tiếng động, mọi câu hỏi kỳ quặc về chuyến bay; và SOAR của cựu phi công, nhà trị liệu Tom Bunn, đi sâu vào cách xử lý lo âu. Video quay từ buồng lái trên các nền tảng chia sẻ video cũng giúp nhiều người thấy công việc trong đó bình thản thế nào.

Điều cuối cùng đáng nhớ: sợ không có nghĩa là yếu, cũng không phải điềm báo. Cơ thể chỉ đang làm đúng việc nó được thiết kế để làm khi ở chỗ lạ, cao và kín. Cho nó thêm thông tin, nó sẽ dịu lại.