Dù lượn có động cơ (paramotor) là gì, bay thế nào, có cần phép

Dù lượn có động cơ (paramotor, hay powered paraglider) là cánh dù lượn kết hợp với một động cơ nhỏ có cánh quạt đeo sau lưng người bay, cho phép cất cánh từ bãi bằng và bay ngang, bay lên mà không cần núi hay khí nóng. Cả bộ động cơ nặng khoảng 20–35 kg, bay với tốc độ chừng 30–60 km/h, mỗi bình xăng đủ cho khoảng 2–3 giờ bay. Đây là phương tiện bay có người lái nhỏ gọn nhất hiện nay.

Paramotor gồm những gì

Một bộ paramotor có ba phần chính:

• Cánh dù: về cơ bản giống cánh dù lượn, nhưng thường là loại thiết kế riêng cho bay có động cơ — chịu tải nặng hơn, ổn định hơn ở tốc độ cao, nhiều mẫu có hệ thống điều chỉnh góc cánh (trimmer) để bay nhanh mà không cần đạp tăng tốc liên tục.
• Khung động cơ: khung kim loại đeo lưng, gắn động cơ, bình xăng và cánh quạt, bên ngoài có lồng bảo vệ bằng ống nhôm hoặc composite để dây dù và tay người không chạm vào cánh quạt. Ghế ngồi gắn liền với khung.
• Động cơ và cánh quạt: phổ biến là động cơ hai thì dung tích khoảng 100–250 cc, có loại bốn thì và gần đây có cả loại điện. Cánh quạt đường kính thường từ khoảng 1,1 tới 1,4 m. Người bay cầm tay ga trong tay để tăng giảm lực đẩy.

Ngoài kiểu đeo lưng, có kiểu paratrike: động cơ gắn trên một chiếc khung ba bánh, người bay ngồi trên khung, cất cánh bằng cách chạy xe trên bãi. Kiểu này hợp với người không chạy được với 30 kg trên lưng, hoặc để chở thêm một người.

Paramotor bay khác dù lượn thường thế nào

Điểm thú vị: giờ bay của hai môn gần như ngược nhau. Phi công dù lượn chờ khí nóng giữa trưa, còn phi công paramotor tránh nó. Cánh dù có động cơ chở nặng hơn, lại có lực đẩy kéo người bay đi theo một hướng, nên trong khí rối mạnh rất mệt và dễ gặp sự cố. Những buổi sáng sương tan, mặt đất còn mát, không khí mượt như dầu — đó là giờ của paramotor.

Từ đâu mà có

Ý tưởng gắn động cơ cho cánh mềm xuất hiện gần như ngay sau khi dù lượn ra đời. Khoảng giữa và cuối thập niên 1980, ở châu Âu đã có những người thử đeo động cơ nhỏ lên lưng rồi bay dưới cánh dù lượn. Những bộ đầu tiên nặng, kém tin cậy, lồng bảo vệ sơ sài.

Từ thập niên 1990, Pháp và Ý trở thành trung tâm sản xuất khung và động cơ. Sang thập niên 2000–2010, động cơ hai thì nhẹ hơn, khởi động bằng điện thay vì giật dây, khung bằng titan và carbon, cánh dù chuyên dụng cho paramotor phát triển mạnh. Ngày nay có cả giải vô địch thế giới paramotor do FAI công nhận, với những bài thi bay chính xác, bay tiết kiệm nhiên liệu, bay vòng qua cọc ở độ cao thấp.

Một chuyến bay paramotor diễn ra thế nào

1. Kiểm tra trước khi bay: xăng, dây ga, cánh quạt không nứt mẻ, ốc vít khung, lồng bảo vệ, dây dù không rối. Kiểm tra cánh quạt là bắt buộc — một vết nứt nhỏ có thể làm cánh quạt vỡ ở vòng tua cao.
2. Khởi động động cơ: làm trên mặt đất, có chỗ để chắc chắn, không ai đứng phía sau hoặc ngang cánh quạt.
3. Dựng cánh: đeo cả bộ lên lưng, dựng cánh dù lên trên đầu như dù lượn thường, động cơ chạy chậm.
4. Tăng ga và chạy: khi cánh đã ổn định trên đầu, tăng ga và chạy. Lực đẩy giúp người bay rời đất sau vài chục mét trên bãi bằng.
5. Bay: leo lên độ cao an toàn, rồi bay theo đường đã định. Người bay có thể tắt máy và lượn như dù lượn thường, rồi khởi động lại trên không với loại động cơ có đề điện.
6. Hạ cánh: thường tắt máy hoặc để ga nhỏ khi vào bãi, hạ cánh bằng chân như dù lượn.

Rủi ro riêng của paramotor

Paramotor có những rủi ro dù lượn thường không có, đều liên quan tới động cơ:

• Cánh quạt: là thứ nguy hiểm nhất. Tai nạn nặng nhất thường xảy ra trên mặt đất, khi người bay khởi động máy mà không đeo khung, hoặc người đứng gần đưa tay vào. Quy tắc là coi cánh quạt luôn đang quay.
• Dây dù cuốn vào cánh quạt: nếu cánh dù sụp ra sau khi cất cánh hỏng, hoặc một bên cánh gập trên không, dây có thể bị hút vào cánh quạt. Lồng bảo vệ đủ lớn và phản xạ tắt máy kịp thời là cách phòng.
• Mô-men xoắn: động cơ quay làm thân người bay có xu hướng xoay ngược chiều. Khung thiết kế tốt đã bù lại phần lớn, nhưng tăng ga đột ngột vẫn làm dù lệch hướng.
• Hết xăng, chết máy: không quá nguy hiểm nếu đang ở độ cao đủ và có bãi đáp trong tầm lượn. Nguy hiểm khi bay thấp trên nước, trên rừng, trên khu dân cư.
• Bay thấp: paramotor bay được rất thấp trên mặt đất, mặt nước. Đây là điểm thu hút, và cũng là nguyên nhân của nhiều tai nạn va dây điện, cây, cột.

Vì vậy, phi công paramotor được khuyên học dù lượn thường trước — hoặc ít nhất học kỹ phần điều khiển cánh dưới đất và xử lý sự cố — rồi mới học phần động cơ. Lực đẩy giúp lên trời dễ hơn, nhưng không giúp xử lý cánh dù tốt hơn.

Bay ở đâu và có hợp pháp không

Lợi thế của paramotor là không cần núi. Nhưng chính vì bay được ở đồng bằng, gần thành phố, nên chuyện vùng trời quan trọng hơn nhiều so với dù lượn thường.

Ở hầu hết các nước, paramotor được xếp vào nhóm phương tiện bay siêu nhẹ, có quy định riêng về giấy phép, độ cao, khu vực được bay và khoảng cách tới sân bay, khu dân cư. Một số nước gần như không cần giấy phép phi công, một số nước khác đòi chứng chỉ và đăng ký phương tiện.

Ở Việt Nam, phương tiện bay siêu nhẹ thuộc diện quản lý chặt; hoạt động bay phải được cấp phép theo quy định về quản lý vùng trời, và quy định này đã thay đổi qua nhiều văn bản. Người muốn bay paramotor ở Việt Nam nên đi qua câu lạc bộ có tổ chức và hỏi rõ thủ tục trước, không tự ý mua máy về bay. Bay không phép không chỉ là chuyện bị phạt, mà còn làm khó cho cả cộng đồng bay thể thao.

Ngoài luật, còn có phép lịch sự: paramotor ồn. Bay sớm qua làng, qua trại chăn nuôi, qua khu bảo tồn chim là làm phiền người và vật. Phi công có kinh nghiệm chọn đường bay tránh khu dân cư và giữ độ cao đủ lớn.

Góc nhìn hôm nay: điện có thay được xăng không

Paramotor chạy điện đã có trên thị trường: êm hơn nhiều, không mùi xăng, khởi động bằng một nút bấm, ít bảo dưỡng. Hạn chế là pin: với cùng trọng lượng, thời gian bay của bản điện hiện vẫn ngắn hơn nhiều so với bản xăng, thường chỉ khoảng dưới một giờ. Bản điện hợp cho những chuyến bay ngắn, cất cánh nhanh để lên độ cao rồi tắt máy lượn tìm khí nóng — một kiểu lai giữa hai môn.

Với người tò mò, cách dễ nhất để hiểu paramotor là đi xem một buổi bay sáng sớm của câu lạc bộ, hoặc xem các giải paramotor có tổ chức. Nhìn phi công kiểm tra cánh quạt, dựng cánh, chạy và rời đất trên một bãi cỏ bằng phẳng, người ta sẽ hiểu vì sao đây được gọi là "chiếc ghế bay".