Dù lượn là môn bay không động cơ bằng một cánh dù mềm, người bay ngồi trong ghế treo dưới cánh, cất cánh bằng cách chạy xuống sườn đồi rồi lượn trên không nhờ gió và luồng khí bốc lên. Cánh dù nặng chừng 4–7 kg, gấp gọn vừa một ba lô, nên đây là cách bay đơn giản và gọn nhẹ nhất mà con người từng nghĩ ra. Môn này ra đời ở dãy Alps cuối thập niên 1970 và nay có mặt ở hầu hết các nước có đồi núi, kể cả Việt Nam.
Dù lượn khác nhảy dù, diều lượn và dù kéo thế nào
Người mới nghe hay gộp mấy môn này làm một. Thật ra chúng khác nhau từ gốc: cách lên trời, cánh làm bằng gì, bay được bao lâu.
| Môn | Lên trời bằng cách nào | Cánh | Thời gian trên không |
|---|---|---|---|
| Dù lượn (paragliding) | Chạy đà xuống sườn đồi, hoặc được tời kéo lên ở đồng bằng | Cánh mềm, không khung, nhiều ô khí | Từ vài phút tới nhiều giờ nếu gặp khí bốc |
| Nhảy dù (skydiving) | Nhảy ra từ máy bay | Dù hình chữ nhật, mở sau khi rơi tự do | Vài phút, chỉ có đi xuống |
| Diều lượn (hang gliding) | Chạy đà xuống dốc | Cánh tam giác có khung nhôm cứng | Tương tự dù lượn, bay nhanh hơn |
| Dù kéo (parasailing) | Ca nô hoặc xe kéo bằng dây | Dù tròn hoặc dù vuông | Chỉ bay khi còn dây kéo |
| Dù lượn có động cơ (paramotor) | Tự cất cánh trên bãi bằng nhờ động cơ đeo lưng | Cánh dù lượn, thường loại chuyên dụng | Theo lượng xăng mang theo |
Điểm cốt lõi phân biệt: dù nhảy được thiết kế để rơi chậm, còn cánh dù lượn được thiết kế để lượn xa. Một cánh dù lượn phổ thông hiện nay đi được khoảng 8–10 m về phía trước cho mỗi mét hạ độ cao trong không khí lặng. Dù nhảy thể thao chỉ được chừng một nửa con số đó.
Nguồn gốc: từ dù của NASA tới sườn núi Mieussy
Gốc kỹ thuật của dù lượn là cánh dù "ram-air" — cánh hai lớp vải, chia thành nhiều ô, gió lùa vào miệng ô ở mép trước làm cánh phồng lên thành hình một cánh máy bay. Kiểu cánh này được nhà phát minh người Mỹ Domina Jalbert phát triển vào thập niên 1960 với tên parafoil. Cùng thời, kỹ sư David Barish thử cánh "sailwing" cho chương trình thu hồi khoang tàu vũ trụ của NASA, rồi đem nó ra thử lượn trên dốc trượt tuyết ở Mỹ năm 1965–1966. Thử nghiệm đó không thành phong trào.
Phong trào thật sự bắt đầu ở Pháp. Năm 1978, tại Mieussy, vùng Haute-Savoie, mấy người nhảy dù địa phương — thường được nhắc tên là Jean-Claude Bétemps và André Bohn — trải dù nhảy trên sườn núi, chạy xuống dốc và lượn được xuống thung lũng. Họ gọi việc này là parapente, ghép từ "parachute" và "pente" (dốc). Tới nay giới bay vẫn coi Mieussy là nơi khai sinh môn này, và chữ parapente vẫn là tên gọi trong tiếng Pháp, tiếng Tây Ban Nha.
Thập niên 1980, các hãng bắt đầu thiết kế cánh riêng cho việc lượn chứ không mượn dù nhảy nữa: cánh dài hơn, mảnh hơn, nhiều ô hơn, dây mảnh hơn. Năm 1989, giải vô địch thế giới dù lượn đầu tiên được tổ chức tại Kössen, Áo. Từ đó môn này nằm trong hệ thống của Liên đoàn Hàng không Quốc tế (FAI), do ủy ban CIVL quản lý chung với diều lượn.
Mốc phát triển chính
- Thập niên 1960: cánh dù ram-air ra đời ở Mỹ.
- 1978: những chuyến lượn từ sườn núi ở Mieussy, Pháp; chữ parapente xuất hiện.
- Thập niên 1980: cánh thiết kế riêng cho dù lượn, ghế ngồi có đai an toàn và dù dự phòng.
- 1989: giải vô địch thế giới đầu tiên ở Kössen, Áo.
- Thập niên 2010 tới nay: cánh siêu nhẹ dưới 3 kg cho kiểu "đi bộ rồi bay", vật liệu bền hơn, thiết bị GPS và đo độ cao gọn trong một chiếc điện thoại.
Một cánh vải mềm bay được nhờ đâu
Cánh dù lượn không có khung. Hình dáng của nó do chính không khí giữ: khi người bay chạy về phía trước, gió lùa vào các ô ở mép trước, áp suất bên trong làm cánh căng cứng thành một mặt cong giống mặt cắt cánh máy bay. Hàng trăm sợi dây mảnh nối cánh xuống bốn nhóm dây đai gọi là "riser", rồi xuống ghế ngồi.
Từ lúc đó, cánh dù hoạt động như một chiếc tàu lượn. Trọng lực kéo người bay xuống, cánh biến một phần chuyển động đi xuống thành chuyển động đi tới, và luồng khí chạy qua mặt cong tạo lực nâng. Trong không khí lặng, cánh dù luôn hạ độ cao, chừng 1–1,2 mét mỗi giây. Muốn bay lâu hơn thì phải tìm chỗ không khí đang đi lên nhanh hơn tốc độ đó.
Có hai nguồn khí đi lên mà người bay dùng nhiều nhất:
- Gió thổi vào sườn núi: gió gặp vách đồi bị đẩy lên, tạo một dải khí nâng chạy dọc sườn. Bay qua lại trong dải này gọi là "bay sườn".
- Luồng khí nóng (thermal): mặt đất bị nắng hun nóng không đều, những bong bóng khí ấm tách ra và bốc lên. Người bay lượn vòng trong đó để lên cao, có khi tới chân mây.
Người bay lái bằng hai tay phanh. Kéo tay phanh bên trái thì mép sau cánh bên trái hạ xuống, cánh chậm lại bên đó và dù rẽ trái. Kéo cả hai thì dù chậm lại. Ngoài ra còn có thanh tăng tốc dưới chân, đạp vào thì góc cánh thay đổi, dù bay nhanh hơn. Tốc độ bay thường của một cánh phổ thông khoảng 35–40 km/h, đạp hết tăng tốc có thể lên trên 50 km/h.
Một chuyến bay diễn ra thế nào
Hầu hết chuyến bay dù lượn đều bắt đầu ở một bãi cất cánh trên đỉnh hoặc lưng chừng đồi, mặt dốc hướng vào gió. Người bay trải cánh hình vòng cung trên mặt cỏ, kiểm tra dây, đeo ghế, đội mũ, rồi chờ gió đều.
- Dựng cánh: kéo các dây riser phía trước, cánh từ dưới đất bay lên đỉnh đầu. Gió nhẹ thì quay mặt về phía trước và chạy; gió mạnh hơn thì quay mặt vào cánh để dựng, rồi xoay người lại.
- Kiểm tra trên đầu: ngước nhìn một lần xem cánh đã căng đều, không rối dây, không gập mép. Thấy không ổn thì dừng lại, không cất cánh.
- Chạy và rời đất: chạy tiếp vài bước tới khi chân không chạm đất nữa, ngồi sâu vào ghế.
- Bay: tìm khí nâng dọc sườn hoặc khí nóng, hoặc lượn thẳng ra bãi đáp nếu chỉ bay chuyến ngắn.
- Hạ cánh: vào bãi đáp ngược chiều gió, đứng dậy khỏi tư thế ngồi, gần chạm đất thì kéo hết tay phanh để cánh hãm lại, chạm đất bằng hai chân và chạy vài bước.
Một chuyến "xuống thẳng" từ đồi cao vài trăm mét chỉ mất 5–10 phút. Một ngày có khí nóng tốt, phi công có kinh nghiệm có thể ở trên trời nhiều giờ và bay đi xa hàng chục, hàng trăm km — đó là kiểu bay đường dài, gọi là bay XC (cross-country).
Dù lượn có nguy hiểm không
Đây là câu hỏi đầu tiên ai cũng hỏi, và câu trả lời thật là: dù lượn là môn có rủi ro thật, nhưng rủi ro đó phần lớn nằm ở quyết định của người bay chứ không ở chiếc dù. Các báo cáo tai nạn của liên đoàn dù lượn ở châu Âu nhiều năm nay chỉ ra những nguyên nhân lặp đi lặp lại: bay trong gió quá mạnh, bay gần dông, cất cánh vội khi cánh chưa sẵn sàng, hạ cánh sai kỹ thuật, và người bay chọn cánh vượt quá trình độ.
Những thứ làm môn này an toàn hơn nhiều so với buổi đầu:
- Chứng nhận cánh dù: ở châu Âu cánh được thử và xếp hạng theo tiêu chuẩn EN 926 (hạng A, B, C, D) hoặc LTF của Đức. Cánh hạng A, B dễ bay, tự phục hồi khi bị gập; cánh D dành cho phi công thi đấu.
- Dù dự phòng: mỗi ghế ngồi có túi chứa một dù cứu hộ, ném ra bằng tay khi cánh chính gặp sự cố không gỡ được.
- Đệm lưng: ghế ngồi hiện đại có túi khí hoặc tấm xốp dày bảo vệ cột sống khi chạm đất mạnh.
- Đào tạo bài bản: học tập trên đồi thấp, có huấn luyện viên chỉ dẫn qua bộ đàm trong các chuyến bay đầu.
Với người chỉ muốn thử, bay đôi cùng một phi công có chứng chỉ bay đôi là con đường an toàn nhất. Hành khách không phải điều khiển gì, chỉ cần chạy vài bước khi cất cánh và nghe lời phi công khi hạ cánh.
Ai có thể bay dù lượn
Dù lượn không đòi sức khoẻ của vận động viên. Người bay cần chạy được vài chục mét trên dốc cỏ, mang được ba lô chừng 15–20 kg lên đồi (với cánh và ghế thông thường), và có thần kinh đủ bình tĩnh để làm theo trình tự khi gặp chuyện bất ngờ. Nhiều câu lạc bộ ở châu Âu có hội viên trên 70 tuổi vẫn bay đều đặn.
Những trường hợp nên hỏi bác sĩ trước: bệnh tim mạch, động kinh, mới phẫu thuật cột sống hoặc khớp gối, đang mang thai. Với bay đôi, hầu hết cánh dù đôi có giới hạn tổng tải trọng, nên người quá nhẹ (trẻ nhỏ) hoặc quá nặng đều phải hỏi trước nơi tổ chức.
Góc nhìn hôm nay: bắt đầu từ đâu
Ở Việt Nam, dù lượn có từ khoảng cuối thập niên 2000 – đầu thập niên 2010, phát triển mạnh nhất quanh Hà Nội và vùng núi phía Bắc, rồi lan ra Đà Nẵng, Đà Lạt. Hằng năm vào mùa lúa chín ở Mù Cang Chải, những cánh dù sặc sỡ trên đèo Khau Phạ đã thành một hình ảnh quen thuộc.
Ba bước hợp lý cho người tò mò:
- Đi xem trước: ra một bãi cất cánh vào sáng cuối tuần trời đẹp, đứng xem cách người ta dựng cánh, chờ gió, cất cánh.
- Bay đôi một lần: chọn đơn vị có phi công bay đôi được chứng nhận, có dù dự phòng, có bảo hiểm. Hỏi thẳng: phi công đã bay đôi bao nhiêu năm, cánh dù đôi mua năm nào, dù dự phòng gấp lại lần cuối khi nào.
- Nếu muốn học: tìm câu lạc bộ có huấn luyện viên và đồi tập riêng, học theo khoá chứ không học lẻ vài buổi.
Sách đọc thêm: cuốn Touching the Clouds của Bruce Goldsmith (người từng vô địch thế giới năm 2007, có bản tiếng Anh) dễ đọc cho người mới.
Câu hỏi thường gặp
Dù lượn là gì?
Dù lượn là môn bay không động cơ bằng một cánh dù mềm hai lớp, người bay ngồi trong ghế treo bên dưới. Người bay cất cánh bằng cách chạy xuống sườn đồi, rồi lượn hoặc bay lên cao nhờ gió thổi vào sườn núi và luồng khí nóng bốc lên từ mặt đất.
Dù lượn khác nhảy dù thế nào?
Nhảy dù bắt đầu bằng cú nhảy từ máy bay, rơi tự do rồi mới mở dù và chỉ có đi xuống. Dù lượn cất cánh từ sườn đồi, cánh thiết kế để lượn xa và có thể bay lên cao nhờ khí nâng, chuyến bay kéo dài từ vài phút tới nhiều giờ.
Dù lượn ra đời khi nào?
Cánh dù ram-air làm nền cho dù lượn xuất hiện ở Mỹ thập niên 1960. Môn dù lượn như ngày nay bắt đầu năm 1978 ở Mieussy, Pháp, khi những người nhảy dù địa phương chạy xuống sườn núi và lượn xuống thung lũng. Giải vô địch thế giới đầu tiên diễn ra năm 1989 ở Áo.
Bay dù lượn có nguy hiểm không?
Dù lượn có rủi ro thật, chủ yếu do bay trong thời tiết xấu, cất hoặc hạ cánh sai và chọn cánh vượt trình độ. Cánh được chứng nhận, dù dự phòng, đệm lưng và đào tạo bài bản giảm rủi ro rất nhiều. Người mới nên bay đôi cùng phi công có chứng chỉ.
Dù lượn bay được bao lâu và bao xa?
Chuyến lượn thẳng từ đồi cao vài trăm mét chỉ mất 5–10 phút. Gặp khí nóng tốt, phi công có kinh nghiệm bay được nhiều giờ, đi xa hàng chục tới hàng trăm km. Kỷ lục thế giới về bay đường thẳng đã vượt 500 km.
