Máy bay lớn nhất thế giới: An-225, Stratolaunch, Spruce Goose và A380

Máy bay lớn nhất thế giới là chiếc nào tuỳ theo cách đo. Tính theo trọng lượng cất cánh, kỷ lục thuộc về Antonov An-225 Mriya của Ukraine, 640 tấn, chiếc duy nhất được hoàn thiện và đã bị phá huỷ năm 2022. Tính theo sải cánh, đứng đầu là Stratolaunch Roc, 117 m. Còn máy bay chở khách lớn nhất là Airbus A380. Bài này đi qua từng hạng mục, vì mỗi gã khổng lồ ra đời cho một nhiệm vụ rất riêng.

Đo "lớn nhất" theo cách nào

Trong hàng không, "lớn" có ít nhất năm nghĩa, và mỗi nghĩa cho một nhà vô địch khác nhau.

Nếu tính cả các khí cầu trong lịch sử, kỷ lục chiều dài thuộc về những chiếc khí cầu cứng thập niên 1930 như Hindenburg, dài khoảng 245 m, gần gấp ba An-225. Nhưng đó là loại phương tiện nhẹ hơn không khí, câu chuyện thuộc về lĩnh vực khí cầu.

Antonov An-225 Mriya: con tàu cõng tàu vũ trụ

An-225 được phòng thiết kế Antonov ở Kyiv làm vào cuối thập niên 1980 cho một nhiệm vụ duy nhất: cõng tàu con thoi Buran của Liên Xô và các khối tên lửa Energia trên lưng, từ nhà máy tới bãi phóng. Nó được phát triển từ An-124 Ruslan, máy bay vận tải lớn nhất đang sản xuất khi đó: thân kéo dài, cánh nối rộng thêm, sáu động cơ thay vì bốn, và đuôi kép hai bên để không vướng vật chở trên lưng.

Chiếc An-225 bay lần đầu ngày 21/12/1988. Tên "Mriya" trong tiếng Ukraine nghĩa là "giấc mơ".

• Dài 84 m, sải cánh 88,4 m, cao 18,1 m.
• Sáu động cơ phản lực cánh quạt đẩy D-18T.
• Trọng lượng cất cánh tối đa 640 tấn, có 32 bánh xe.
• Khoang hàng dài khoảng 43 m.

Chương trình tàu con thoi Buran chỉ bay một lần, không người lái, năm 1988 rồi bị huỷ. Chiếc An-225 nằm đất nhiều năm, đến cuối thập niên 1990 được phục hồi để làm máy bay chở hàng thương mại siêu trường siêu trọng. Từ đó nó lập hàng trăm kỷ lục hàng không. Năm 2001, nó nâng khối hàng nặng 253,8 tấn, kỷ lục trọng tải từng được máy bay mang lên. Năm 2009, nó chở một máy phát điện nặng khoảng 189 tấn, kiện hàng đơn lẻ nặng nhất từng được vận chuyển bằng đường không.

Mỗi lần An-225 đáp xuống một sân bay, người ta kéo đến xem đông nghịt. Nó chở máy phát điện, cánh quạt tua-bin gió, đầu máy xe lửa, và trong năm 2020 là những chuyến hàng vật tư y tế lớn.

Chiếc An-225 duy nhất bị phá huỷ tại sân bay Hostomel gần Kyiv vào cuối tháng 2/2022. Một khung thân thứ hai được bắt đầu từ thời Liên Xô nhưng chưa bao giờ hoàn thiện. Phía Ukraine đã nói tới khả năng làm lại một chiếc mới, nhưng chưa có mốc thời gian chắc chắn.

Hughes H-4 Hercules: chiếc thuyền bay gỗ bay đúng một lần

Đầu thập niên 1940, nhà công nghiệp Mỹ Henry Kaiser và tỷ phú hàng không Howard Hughes nhận làm một thuyền bay khổng lồ chở hàng và người qua Đại Tây Dương. Vì nhôm khan hiếm, máy bay phải làm chủ yếu bằng gỗ ép, phần lớn là gỗ bạch dương. Báo chí đặt cho nó biệt danh "Spruce Goose" (Ngỗng gỗ vân sam), cái tên mà Hughes rất ghét.

H-4 có sải cánh 97,5 m, dài 66,6 m, tám động cơ piston, mỗi chiếc 3.000 mã lực. Đến khi máy bay xong thì nhu cầu ban đầu không còn, và Hughes bị Quốc hội Mỹ điều trần vì tiền công tiêu cho dự án. Ngày 02/11/1947, trong một buổi được thông báo là chỉ chạy thử trên mặt nước ở cảng Long Beach, Hughes tự cầm lái, cho máy bay rời mặt nước, bay khoảng 1,6 km ở độ cao khoảng 21 m, chưa đầy một phút. Đó là lần duy nhất H-4 bay.

Hughes giữ máy bay trong một nhà chứa có điều hoà, với đội bảo dưỡng thường trực, cho tới khi ông mất năm 1976. Ngày nay H-4 nằm ở Bảo tàng Hàng không và Vũ trụ Evergreen tại McMinnville, bang Oregon, Mỹ. Đứng dưới nó, cảm giác như đứng dưới mái một nhà ga.

Stratolaunch Roc: hai thân, một cánh rộng hơn sân bóng

Paul Allen, đồng sáng lập Microsoft, muốn làm một "bệ phóng bay": máy bay mang tên lửa lên cao khoảng 10 km rồi thả ra, để tên lửa tự bay vào quỹ đạo. Phóng từ trên cao tránh được thời tiết xấu ở bãi phóng và cho phép chọn quỹ đạo linh hoạt.

Kết quả là chiếc Stratolaunch, do hãng Scaled Composites chế tạo, có hai thân song song nối bằng một cánh duy nhất rộng 117 m, dài hơn một sân bóng đá. Máy bay dùng sáu động cơ phản lực lấy từ những chiếc Boeing 747 đã nghỉ hưu, và nhiều bộ phận như càng hay buồng lái cũng tận dụng từ 747. Mỗi thân có buồng lái riêng, nhưng phi công chỉ ngồi ở thân bên phải.

Roc bay lần đầu ngày 13/04/2019 ở sa mạc Mojave, bang California. Paul Allen mất năm 2018, không kịp thấy chuyến bay ấy. Kế hoạch phóng tên lửa vệ tinh sau đó bị bỏ, và chiếc máy bay chuyển sang mang các phương tiện bay thử nghiệm tốc độ rất cao để thả ra trên không.

Máy bay chở hàng ngoại cỡ đang khai thác

Khi An-225 không còn, những chiếc máy bay chở hàng ngoại cỡ đang làm việc hằng ngày là những chiếc ít ai thấy nhưng rất quan trọng.

• Antonov An-124 Ruslan (bay lần đầu năm 1982): trọng lượng cất cánh khoảng 405 tấn, mũi mở hất lên, đuôi có cửa dốc. Hiện là máy bay chở hàng nặng thương mại lớn nhất, thường chở động cơ máy bay, trực thăng nguyên chiếc, thiết bị công nghiệp.
• Airbus Beluga và BelugaXL: thân phình to như cá voi trắng, chuyên chở cánh và khúc thân máy bay giữa các nhà máy Airbus ở châu Âu. BelugaXL bay lần đầu năm 2018, chở được cùng lúc hai cánh của A350. Mũi máy bay được sơn mắt và miệng cười như cá voi.
• Boeing 747 Dreamlifter: bốn chiếc 747-400 cải tạo, phần đuôi mở ngang như bản lề cửa, chở linh kiện Boeing 787 từ Nhật và Ý về Mỹ.

Vì sao máy bay không thể lớn mãi

Có một định luật hình học ngăn máy bay lớn lên vô hạn, gọi là luật bình phương – lập phương. Phóng to một máy bay lên gấp đôi theo mọi chiều thì diện tích cánh tăng gấp bốn, nhưng thể tích và trọng lượng tăng gấp tám. Lực nâng tỉ lệ với diện tích cánh, nên máy bay càng to thì mỗi mét vuông cánh phải gánh nhiều hơn. Muốn bay được, kỹ sư phải dùng vật liệu nhẹ hơn, động cơ mạnh hơn và cánh dài hơn, mà cánh dài thì lại nặng và khó cứng.

Hạ tầng mặt đất cũng là giới hạn. Đường lăn, nhà ga, cầu dẫn khách đều có kích thước chuẩn; A380 đã phải giữ sải cánh dưới 80 m để vừa với các sân bay lớn. An-225 chỉ đáp được ở những sân bay có đường băng dài và mặt đường đủ chịu tải. Vì thế những máy bay lớn nhất thường chỉ có một hoặc vài chiếc, làm cho một nhiệm vụ đặc biệt.

Trong máy bay chở khách, xu hướng hiện nay thậm chí ngược lại: các hãng chuộng máy bay hai động cơ cỡ vừa. Chiếc Boeing 777-9, dài khoảng 76,7 m, sẽ là máy bay chở khách dài nhất khi vào khai thác, nhưng vẫn nhỏ hơn A380 về sức chứa.

Góc nhìn hôm nay: tận mắt thấy những gã khổng lồ

Muốn cảm nhận kích thước thật, không gì bằng đứng dưới chúng. Hughes H-4 ở Evergreen, bang Oregon, là chiếc dễ xem nhất vì nằm trong nhà. Máy bay Beluga thỉnh thoảng xuất hiện ở các triển lãm hàng không lớn như Farnborough (Anh) và Paris Air Show tại Le Bourget, tổ chức xen kẽ năm chẵn năm lẻ. An-124 đôi khi đáp ở các sân bay quốc tế trong khu vực khi có hợp đồng chở hàng siêu trường; mỗi lần như vậy là dịp hiếm cho người mê máy bay, và các nhóm chụp ảnh máy bay thường báo tin cho nhau từ trước.

Nếu thích số liệu, trang kỷ lục của Liên đoàn Hàng không Quốc tế (FAI) ghi lại chính thức các kỷ lục trọng tải và độ cao, là nguồn đáng tin hơn các danh sách lan truyền trên mạng xã hội.