Học bay dù lượn: bắt đầu từ đâu, mất bao lâu, cần chứng chỉ gì

Học bay dù lượn để tự bay một mình thường mất một khoá cơ bản khoảng 1–2 tuần tập trung, hoặc vài tháng nếu học vào cuối tuần, với vài chục chuyến bay có huấn luyện viên chỉ dẫn qua bộ đàm. Lộ trình chuẩn đi từ tập dựng cánh dưới đất, qua đồi thấp, rồi mới lên núi cao. Tự bay độc lập trong điều kiện khí nóng và bay đường dài thì cần thêm vài năm tích luỹ giờ bay.

Trước khi học: tự hỏi ba câu

Dù lượn là môn học được, nhưng không phải ai học cũng hợp. Trước khi đóng tiền, nên tự trả lời thật:

• Có thời gian không? Bay dù lượn phụ thuộc thời tiết. Có ngày lên đồi chờ cả buổi rồi về không. Người chỉ rảnh đúng một ngày cố định mỗi tuần sẽ học rất chậm.
• Có kiên nhẫn với những ngày không bay không? Phi công an toàn là phi công biết ở lại dưới đất. Người nóng ruột, muốn "bay cho bằng được" là người dễ gặp tai nạn nhất.
• Có sẵn sàng học lý thuyết không? Khí tượng, khí động học, luật bay không phải phần phụ. Phần lớn sự cố bắt nguồn từ đọc sai thời tiết, không phải từ tay lái kém.

Nếu chưa chắc, bay đôi một lần trước. Đó là cách rẻ nhất để biết mình có thật sự thích không.

Lộ trình học cơ bản

Các trường dù lượn trên thế giới khác nhau về chi tiết, nhưng lộ trình cơ bản gần giống nhau. Bảng dưới đây là các giai đoạn thường gặp:

Giai đoạn 2 là giai đoạn người mới hay muốn bỏ qua nhất vì "chưa được bay". Thực ra đây là kỹ năng quan trọng nhất. Phi công điều khiển cánh dưới đất giỏi sẽ cất cánh chắc chắn, mà cất cánh là lúc dễ xảy ra sự cố nhất. Nhiều phi công lâu năm vẫn ra bãi cỏ tập dựng cánh những ngày không bay được.

Chứng chỉ và thẻ phi công

Mỗi nước có hệ thống chứng chỉ riêng, thường do liên đoàn dù lượn hoặc liên đoàn hàng không thể thao quốc gia cấp. Ví dụ, Mỹ có thang P1–P5 của hiệp hội USHPA, Anh có hệ thống của hiệp hội BHPA, Pháp có các cấp của liên đoàn FFVL.

Để các hệ thống này hiểu được nhau, Liên đoàn Hàng không Quốc tế (FAI) có thẻ IPPI (International Pilot Proficiency Information). Thẻ này không phải là bằng lái, mà là một thang quy đổi chung từ mức 1 đến mức 5: mức thấp là học viên còn cần giám sát, mức 3 tương ứng phi công bay độc lập cơ bản, mức 4–5 là phi công có kinh nghiệm bay khí nóng và đường dài. Khi đi bay ở nước ngoài, điểm bay hoặc giải đấu thường hỏi thẻ này.

Ngoài ra còn có những tổ chức đào tạo quốc tế hoạt động ở nhiều nước, trong đó có các nước châu Á. Ở Việt Nam, người học thường học qua câu lạc bộ có huấn luyện viên mang chứng chỉ nước ngoài hoặc quốc tế. Nên hỏi rõ: học xong được cấp chứng chỉ gì, ai công nhận, có quy đổi ra thẻ IPPI được không.

Chọn trường và huấn luyện viên

Huấn luyện viên quyết định phần lớn chất lượng học. Những điều đáng kiểm tra:

• Chứng chỉ huấn luyện viên — không phải chỉ là chứng chỉ phi công. Dạy bay là một kỹ năng riêng.
• Có đồi tập riêng không. Trường đưa học viên lên núi cao quá sớm là trường đáng ngại.
• Có bộ đàm cho mỗi học viên không. Trong những chuyến bay cao đầu tiên, học viên cần nghe hướng dẫn liên tục.
• Thiết bị cho học viên: cánh dù hạng A (dễ nhất), ghế có đệm lưng, dù dự phòng, mũ bảo hiểm.
• Tỉ lệ học viên mỗi huấn luyện viên trên bãi tập. Một người trông quá nhiều học viên cùng lúc thì không thể sát sao.
• Thái độ với thời tiết: trường tốt huỷ buổi học khi gió không hợp, kể cả khi học viên đã đến.

Sau khoá cơ bản: con đường còn dài

Có chứng chỉ cơ bản không có nghĩa là bay được ở mọi nơi, mọi lúc. Đây mới là lúc học thật sự bắt đầu:

1. Bay ở điểm quen, giờ êm: sáng sớm hoặc chiều muộn, gió nhẹ, cùng nhóm phi công có kinh nghiệm.
2. Ghi sổ bay: mỗi chuyến ghi ngày, điểm bay, thời gian, điều kiện gió, chuyện gì xảy ra, học được gì. Sổ bay là bằng chứng kinh nghiệm khi thi các cấp cao hơn.
3. Tìm người dẫn dắt: một phi công lâu năm sẵn sàng góp ý trước và sau mỗi chuyến bay có giá trị bằng nhiều khoá học.
4. Học xử lý sự cố (SIV): khoá SIV (từ tiếng Pháp Simulation d'Incident en Vol) cho phi công tự tạo các sự cố như gập cánh, chòng chành, xoắn ốc trên mặt hồ hoặc biển, có huấn luyện viên chỉ dẫn qua bộ đàm và xuồng cứu hộ bên dưới. Nhiều người coi đây là khoá học quan trọng thứ hai sau khoá cơ bản.
5. Bay khí nóng, rồi bay đường dài: từng bước, sau khi đã quen cảm giác cánh dù trong khí rối.

Mua thiết bị đầu tiên

Đừng mua thiết bị trước khi học. Huấn luyện viên sẽ cho mượn thiết bị trong khoá, và sau khoá họ là người biết rõ nhất học viên hợp với cánh nào.

Nguyên tắc chung cho cánh đầu tiên: chọn cánh hạng EN A hoặc hạng B thấp, đúng khoảng tải trọng với cân nặng khi đã mang đủ đồ. Cánh hạng cao hơn bay nhanh hơn, lượn xa hơn, nhưng phản ứng khi gặp sự cố mạnh và đòi phi công phải xử lý chuẩn. Rất nhiều tai nạn xảy ra vì phi công mới mua cánh "để lớn lên dần".

Cánh cũ có thể là lựa chọn tốt nếu được kiểm tra bởi xưởng có uy tín: đo độ thấm khí của vải, độ bền của dây, độ dài dây so với thông số gốc. Cánh dù để lâu dưới nắng, cất ẩm, hoặc bay nhiều giờ trong cát bụi xuống cấp nhanh hơn nhiều so với tuổi.

Góc nhìn hôm nay: học bay ở Việt Nam

Cộng đồng dù lượn Việt Nam còn nhỏ so với châu Âu hay các nước như Nepal, Ấn Độ, nhưng đã có các câu lạc bộ ở Hà Nội và một số thành phố khác, có huấn luyện viên, đồi tập và điểm bay quen thuộc. Đồi Bù gần Hà Nội là nơi nhiều người đã có những chuyến bay đầu tiên.

Một số người chọn học khoá cơ bản ở nước ngoài, ở những nơi có trường lớn và thời tiết bay ổn định, rồi về bay tiếp cùng câu lạc bộ trong nước. Cách nào cũng được, miễn là học có hệ thống và có người dẫn dắt sau khoá học. Sách nên đọc trong lúc học: The Art of Paragliding của Dennis Pagen.