Học phi công ở đâu, mất bao lâu và cần điều kiện gì để bắt đầu

Muốn lái máy bay chở khách, một người thường mất khoảng 18 đến 24 tháng học tại trường bay để lấy bằng phi công thương mại, rồi thêm vài tháng học lái đúng loại máy bay của hãng trước khi được ngồi ghế cơ phó. Có thể học ở trường bay trong nước hoặc ở nước ngoài (Úc, Mỹ, New Zealand, châu Âu…), tự bỏ tiền hoặc theo chương trình học viên do hãng tuyển và đỡ đầu. Điều kiện khởi đầu gồm sức khoẻ đạt chuẩn hạng 1, tiếng Anh đủ dùng trong liên lạc vô tuyến, và nền tảng toán – lý vững.

Lộ trình từ con số 0 tới ghế cơ phó

Người trong nghề gọi người mới hoàn toàn là học viên ab initio — tiếng La-tinh nghĩa là "từ đầu". Dù học ở đâu, con đường của họ gần như giống nhau vì đều đi theo khung chuẩn của Tổ chức Hàng không dân dụng quốc tế (ICAO), cụ thể là Phụ ước 1 về cấp giấy phép nhân viên.

1. Tuyển chọn: khám sức khoẻ, kiểm tra tiếng Anh, bài thi năng lực (toán, lý, tư duy không gian, phản xạ), phỏng vấn tâm lý.
2. Lý thuyết mặt đất: hơn chục môn, từ khí động học, động cơ, khí tượng, dẫn đường, luật hàng không đến yếu tố con người.
3. Bay cơ bản trên máy bay một động cơ: thường là Cessna 172, Piper hoặc Diamond DA40. Đây là lúc học viên bay đơn lần đầu — cột mốc ai cũng nhớ.
4. Bay đường dài và bay đêm: lập kế hoạch, dẫn đường bằng mắt và bằng thiết bị.
5. Bay bằng thiết bị (IR): bay khi không nhìn thấy mặt đất, chỉ dựa vào đồng hồ.
6. Bay máy bay hai động cơ: tập xử lý tình huống hỏng một động cơ.
7. Sát hạch lấy bằng phi công thương mại (CPL) kèm năng định bay thiết bị và nhiều động cơ.
8. Phối hợp tổ lái (MCC): học cách làm việc hai người trong một buồng lái, chia vai trò người lái và người giám sát.
9. Năng định loại tại hãng (type rating): học riêng một dòng máy bay như A321 hay Boeing 787, chủ yếu trên buồng lái mô phỏng.
10. Huấn luyện thực tế trên tuyến: bay khách thật, ngồi ghế phải, bên cạnh là cơ trưởng huấn luyện, cho tới khi qua bài kiểm tra tuyến.

Mất bao lâu? Bảng thời gian ước lượng

Thời gian phụ thuộc nhiều nhất vào thời tiết nơi đặt trường, số máy bay và giáo viên, và tốc độ của chính học viên. Bảng dưới là khung thường gặp, không phải cam kết của trường nào.

Cộng lại, từ ngày nhập học tới ngày cầm lái chuyến bay khách đầu tiên trong vai cơ phó thường rơi vào khoảng hai đến ba năm. Người học kiểu "từng mảnh" vừa đi làm vừa học có thể kéo dài hơn nhiều.

Học ở đâu: trong nước hay nước ngoài

Trường bay trong nước

Ở Việt Nam, đào tạo phi công phải được Cục Hàng không Việt Nam phê chuẩn. Học viện Hàng không Việt Nam tại TP.HCM có chương trình đào tạo phi công, và một số hãng bay đã lập trung tâm huấn luyện riêng, chủ yếu cho giai đoạn năng định loại và huấn luyện định kỳ. Học trong nước có lợi về chi phí sinh hoạt, ngôn ngữ, và quen trước với vùng trời, quy chế mình sẽ bay sau này.

Trường bay nước ngoài

Từ nhiều năm nay, phần đông học viên Việt Nam học phần bay cơ bản ở nước ngoài. Lý do rất thực tế: những nơi như miền tây nước Úc, bang Arizona hay Florida của Mỹ có nhiều ngày trời quang, vùng trời ít đông đúc, sân bay huấn luyện sẵn. Một trường bay có thể đặt hàng chục chiếc máy bay nhỏ, cất hạ cánh cả ngày mà không vướng chuyến bay thương mại.

Điều cần lưu ý: bằng cấp ở nước ngoài theo quy chế của nước đó (FAA của Mỹ, CASA của Úc, EASA của châu Âu…). Về Việt Nam muốn bay cho hãng trong nước thì phải làm thủ tục công nhận hoặc chuyển đổi với Cục Hàng không, thường kèm thi lý thuyết luật và sát hạch. Trước khi đóng tiền, hãy hỏi thẳng trường: bằng của họ đã có học viên nào chuyển đổi thành công về Việt Nam chưa.

Tự túc hay theo chương trình học viên của hãng

Đây là quyết định lớn nhất, vì nó định ai chịu rủi ro.

• Chương trình học viên (cadet) của hãng: hãng tuyển chọn, gửi đi học ở trường đối tác, học viên thường được hỗ trợ một phần hoặc vay học phí, rồi cam kết làm việc cho hãng một số năm. Ưu điểm là có chỗ làm chờ sẵn. Nhược điểm là vòng tuyển rất gắt và hợp đồng ràng buộc dài.
• Tự túc: tự chọn trường, tự trả tiền, học xong mới đi xin việc. Tự do hơn, nhưng gánh trọn rủi ro: ngành hàng không lên xuống theo kinh tế, có năm hãng tuyển ồ ạt, có năm gần như đóng cửa tuyển cơ phó mới.

Chi phí học phi công tính bằng tiền tỷ đồng, chênh lệch lớn giữa các nước và các trường; chưa kể năng định loại, ở một số hãng học viên cũng phải tự trả. Cách khôn là xin bảng chi phí chi tiết từng giai đoạn, hỏi rõ khoản nào phát sinh nếu phải bay thêm giờ, và tính cả chi phí sống ở nước ngoài.

Điều kiện để bắt đầu

Sức khoẻ

Phải qua giám định y khoa hạng 1 — mức khắt khe nhất, dành cho phi công thương mại. Nên khám trước khi nộp tiền học. Có người học xong lý thuyết mới phát hiện mù màu hoặc một vấn đề tim mạch không được chấp nhận, mất trắng thời gian.

Tiếng Anh

Liên lạc vô tuyến quốc tế dùng tiếng Anh. ICAO yêu cầu tối thiểu mức 4 trên thang 6 mức năng lực ngôn ngữ. Tài liệu kỹ thuật, sách hướng dẫn khai thác máy bay đều bằng tiếng Anh, nên thực tế cần vững hơn mức tối thiểu.

Tuổi và học vấn

Theo khung ICAO, tuổi tối thiểu để có bằng phi công tư nhân là 17, bằng thương mại là 18, bằng phi công vận tải hàng không là 21. Các hãng thường đòi tốt nghiệp trung học phổ thông, nhiều chương trình ưu tiên người có nền toán, lý tốt hoặc đã có bằng đại học. Ở đầu kia, phi công vận tải thương mại quốc tế theo khuyến cáo ICAO không được làm cơ trưởng hay cơ phó sau 65 tuổi, nên người bắt đầu muộn, ở tuổi 30–35, vẫn còn cả quãng nghề dài.

Những hiểu lầm thường gặp

• "Phải cao, phải đẹp": không có chuẩn đẹp nào. Chiều cao chỉ cần đủ để với tới bàn đạp và nhìn qua kính chắn gió đúng tầm thiết kế; mỗi hãng có quy định riêng.
• "Phải giỏi toán thiên tài": cần chắc kiến thức phổ thông, tính nhẩm nhanh, hiểu vật lý cơ bản. Tính kỷ luật và khả năng làm theo quy trình quan trọng hơn trí thông minh nổi bật.
• "Đeo kính là hết đường": nhiều phi công đeo kính. Chuẩn là thị lực sau điều chỉnh, kèm điều kiện độ cận/viễn trong giới hạn và mang kính dự phòng khi bay.
• "Có bằng là có việc": bằng thương mại chỉ là tấm vé đi xin việc. Hãng còn kiểm tra trên buồng lái mô phỏng, phỏng vấn kỹ thuật và tâm lý.

Góc nhìn hôm nay: thử trước khi dấn thân

Vì cái giá phải trả lớn, đừng quyết định chỉ dựa vào hình ảnh bộ đồng phục. Vài bước nên làm:

• Khám sức khoẻ hạng 1 tại cơ sở giám định được Cục Hàng không Việt Nam công nhận, trước mọi khoản đặt cọc.
• Bay thử một buổi (trial lesson) ở trường bay hoặc câu lạc bộ hàng không nếu có dịp ra nước ngoài, hoặc ít nhất ngồi một giờ trên buồng lái mô phỏng có giáo viên.
• Đọc sách nhập môn: bộ giáo trình Pilot's Handbook of Aeronautical Knowledge do FAA phát hành miễn phí là tài liệu nền rất tốt, đọc vài chương sẽ biết mình có hứng thú thật hay không.
• Gặp người trong nghề: hỏi cơ phó trẻ về lịch bay, về những tháng chờ việc sau khi tốt nghiệp. Câu chuyện thật thường khác quảng cáo tuyển sinh.
• Đọc kỹ hợp đồng nếu theo chương trình học viên: thời gian cam kết, khoản bồi hoàn khi nghỉ ngang, điều kiện nếu trượt giữa chừng.