Tiếp viên hàng không làm gì: nhiệm vụ an toàn, huấn luyện và tuyển dụng

Tiếp viên hàng không trước hết là nhân viên an toàn trong khoang khách: họ có mặt trên máy bay vì luật bắt buộc, để mở cửa thoát hiểm, dập lửa, sơ cứu và đưa hành khách ra ngoài khi có sự cố. Phục vụ ăn uống là phần việc khách thấy nhiều nhất, nhưng không phải lý do tồn tại của nghề. Muốn làm tiếp viên ở Việt Nam, ứng viên qua vòng tuyển của hãng, học khoá huấn luyện ban đầu vài tháng và phải có giấy phép do Cục Hàng không Việt Nam cấp trước khi bay khai thác.

Tiếp viên đầu tiên là ai

Người thường được ghi nhận là tiếp viên đầu tiên của ngành hàng không là Heinrich Kubis, người Đức, phục vụ hành khách trên khí cầu chở khách của hãng DELAG từ năm 1912 — trước cả khi máy bay cánh cố định chở khách thường xuyên. Ông về sau làm trưởng bộ phận phục vụ trên khí cầu Hindenburg và sống sót sau vụ cháy năm 1937 ở Lakehurst, Mỹ.

Trên máy bay, cột mốc quen thuộc là năm 1930: Ellen Church, một nữ y tá, thuyết phục hãng Boeing Air Transport (tiền thân của United Airlines) nhận y tá làm tiếp viên. Hãng thử nghiệm với tám cô gái, thường được gọi là "Original Eight". Lý lẽ của bà rất thực tế: hành khách thời đó sợ bay, hay say máy bay, có y tá đi cùng sẽ yên tâm hơn. Trong nhiều thập niên sau, tiếp viên ở Mỹ bị đặt những điều kiện mà ngày nay bị coi là phân biệt đối xử: phải độc thân, giới hạn cân nặng, nghỉ việc khi kết hôn hoặc qua một độ tuổi nhất định. Phần lớn các điều kiện ấy đã bị bãi bỏ qua các vụ kiện và luật chống phân biệt.

Vì sao luật bắt buộc phải có tiếp viên

Số tiếp viên tối thiểu trên một chuyến bay không do hãng tuỳ ý. Ở Mỹ và châu Âu, quy tắc cơ bản là một tiếp viên cho mỗi 50 ghế hành khách (hoặc phần lẻ của 50) trên máy bay. Con số tính theo ghế, không theo khách thực tế, vì trong sơ tán, mỗi cửa thoát hiểm cần người điều khiển. Hãng thường xếp nhiều hơn mức tối thiểu để phục vụ, nhưng không được xếp ít hơn, kể cả khi máy bay vắng khách.

Đó cũng là lý do khi máy bay đang đón khách mà tổ thiếu một tiếp viên — chẳng hạn một người ốm đột xuất — chuyến bay có thể bị chậm hoặc phải chặn bớt số ghế bán ra.

Một chuyến bay nhìn từ phía tiếp viên

1. Họp tổ bay trước chuyến: tiếp viên trưởng phân vị trí, nhắc quy trình khẩn cấp, hỏi đáp kiến thức an toàn. Cơ trưởng thông báo thời gian bay, thời tiết, dự báo nhiễu động.
2. Kiểm tra thiết bị: bình chữa cháy, bình dưỡng khí xách tay, đèn pin, hộp sơ cứu, máy khử rung tim (nếu có), cửa và cầu trượt. Thiếu thiết bị bắt buộc là báo ngay.
3. Đón khách: quan sát hành khách lên máy bay — ai có dấu hiệu say rượu, ốm, ai ngồi hàng ghế cửa thoát hiểm có đủ khả năng hỗ trợ không.
4. Đóng cửa và gài cầu trượt: cửa được chuyển sang chế độ "armed", mở từ bên trong lúc khẩn cấp thì cầu trượt tự bung.
5. Trình diễn an toàn, kiểm tra dây an toàn, bàn ăn, tựa ghế, rèm cửa sổ.
6. Cất cánh: tiếp viên ngồi ghế gấp cạnh cửa, thầm điểm lại các bước sơ tán trong đầu — người trong nghề gọi là "ôn thầm 30 giây".
7. Bay bằng: phục vụ, nhưng mắt luôn để ý khoang khách, nhà vệ sinh (đầu báo khói), khách có triệu chứng bất thường.
8. Hạ cánh, mở cửa: chuyển cửa về chế độ "disarmed" trước khi mở, kiểm tra chéo với đồng nghiệp.

Huấn luyện tiếp viên học gì

Khoá huấn luyện ban đầu thường kéo dài vài tháng, phần lớn thời gian dành cho an toàn chứ không phải phục vụ.

Sau khi tốt nghiệp vẫn phải huấn luyện định kỳ hằng năm, và học chuyển loại khi hãng đưa máy bay mới vào khai thác, vì cửa và thiết bị mỗi loại khác nhau.

Tuyển tiếp viên: những yêu cầu thật

• Chiều cao và tầm với: không phải vì ngoại hình, mà để với tới hộc hành lý và thiết bị khẩn cấp đặt trên cao. Nhiều hãng thay chiều cao bằng bài thử với tay; mỗi hãng có ngưỡng riêng.
• Sức khoẻ: đạt chuẩn khám tuyển, không mắc bệnh ảnh hưởng tới khả năng làm nhiệm vụ khẩn cấp.
• Bơi: một số hãng kiểm tra khả năng bơi hoặc tự tin dưới nước.
• Ngoại ngữ: tiếng Anh là mặc định với hãng bay quốc tế; thêm tiếng Nhật, Hàn, Trung là lợi thế với hãng có nhiều đường bay châu Á.
• Thái độ: vòng phỏng vấn nhóm thường quan sát cách ứng viên lắng nghe và làm việc cùng người lạ, vì một tổ tiếp viên có thể chỉ gặp nhau lần đầu trước giờ bay.

Bậc nghề và đời sống

Tiếp viên mới thường bay chặng nội địa, sau đó lên chặng quốc tế, chuyển loại máy bay thân rộng. Bậc cao hơn là tiếp viên trưởng — người điều hành khoang khách, liên lạc trực tiếp với cơ trưởng — và giáo viên huấn luyện, kiểm tra viên. Lịch làm việc theo ca, có ngày dậy từ 3 giờ sáng, có kỳ nghỉ ở nước ngoài giữa hai chuyến, có ngày trực chờ ở nhà để thay người. Đứng nhiều, kéo xe đẩy nặng, thay đổi múi giờ liên tục là những thứ hình ảnh tuyển dụng ít khi nói.

Ở Việt Nam, bộ áo dài của tiếp viên đã trở thành một hình ảnh quen thuộc của các hãng bay trong nước trên các đường bay quốc tế. Nhưng điều được đánh giá cao nhất ở một tiếp viên giỏi không nằm ở bộ đồng phục: đó là giữ được giọng nói bình tĩnh khi khoang khách bắt đầu hoảng.

Góc nhìn hôm nay: hành khách nên biết gì

• Lời nhắc thắt dây an toàn khi đèn sáng không phải thủ tục: nhiễu động bất ngờ là nguyên nhân hàng đầu gây chấn thương trên máy bay, và tiếp viên là nhóm bị thương nhiều nhất vì họ thường phải đứng.
• Nghe trình diễn an toàn và đếm số hàng ghế tới cửa thoát hiểm gần nhất — trong khói dày bạn sẽ không nhìn thấy biển báo.
• Khi tiếp viên yêu cầu điều gì gắn với an toàn, đó là chỉ dẫn có cơ sở pháp lý, không phải ý thích cá nhân.
• Muốn tìm hiểu thêm về lịch sử nghề, các bảo tàng hàng không lớn như bảo tàng của Smithsonian ở Mỹ có bộ sưu tập đồng phục tiếp viên qua các thời kỳ, nhiều phần đã đưa lên mạng.