Zeppelin là loại khí cầu có khung cứng do bá tước người Đức Ferdinand von Zeppelin phát triển, bay lần đầu năm 1900 trên hồ Constance. Trong khoảng ba mươi năm đầu thế kỷ 20, những con tàu bay dài hàng trăm mét này chở khách vượt Đại Tây Dương và bay vòng quanh Trái Đất, trước khi thảm họa Hindenburg năm 1937 khép lại thời hoàng kim của chúng. Ngày nay hãng Zeppelin vẫn chế tạo khí cầu dùng heli, chủ yếu cho bay ngắm cảnh và quảng cáo.
Khí cầu khác khinh khí cầu ở chỗ nào
Khinh khí cầu trôi theo gió. Khí cầu (tiếng Anh: airship hoặc dirigible, nghĩa là "điều khiển được") có động cơ đẩy, bánh lái đứng và bánh lái ngang, nên đi được theo hướng mình chọn. Lực nâng vẫn đến từ khí nhẹ hơn không khí, còn động cơ chỉ lo đẩy tới.
Người ta chia khí cầu thành ba kiểu theo cách giữ hình dáng:
| Kiểu | Giữ hình dáng bằng | Ví dụ |
|---|---|---|
| Không khung (blimp) | Chỉ áp suất khí bên trong; xẹp khí là xẹp hình | Các khí cầu quảng cáo bay trên sân vận động thời trước |
| Bán cứng | Áp suất khí cộng một sống dọc cứng ở dưới hoặc bên trong | Zeppelin NT ngày nay |
| Khung cứng | Bộ xương kim loại hoàn chỉnh, bọc vải ngoài, bên trong chứa nhiều túi khí riêng | Các zeppelin cổ điển, Hindenburg |
Vì ông Zeppelin làm nên tên tuổi kiểu khung cứng, chữ "zeppelin" dần thành danh từ chung, dùng cho mọi khí cầu khung cứng, kể cả loại do nước khác chế tạo.
Bá tước Zeppelin và chiếc LZ 1
Ferdinand von Zeppelin (1838–1917) là một sĩ quan người xứ Württemberg. Năm 1863 ông sang Mỹ làm quan sát viên trong thời Nội chiến Mỹ, và tại đó lần đầu bay lên bằng một khí cầu buộc dây. Khi về hưu, ông dồn tâm sức và tiền bạc vào ý tưởng một con tàu bay lớn có khung cứng.
Ngày 2 tháng 7 năm 1900, chiếc LZ 1 cất cánh từ một nhà chứa nổi trên hồ Constance (Bodensee), gần Friedrichshafen. Chuyến bay chỉ kéo dài khoảng mười tám phút và gặp trục trặc điều khiển, nhưng chứng minh được ý tưởng. Những năm sau là chuỗi thành công xen thất bại: có chiếc bị gió bão phá hủy, có lúc công ty gần cạn tiền. Sau vụ chiếc LZ 4 cháy ở Echterdingen năm 1908, dân Đức góp tiền ủng hộ ông, đủ để lập công ty và xây xưởng ở Friedrichshafen. Câu chuyện quyên góp ấy cho thấy zeppelin đã sớm thành niềm tự hào chung, không chỉ là dự án của một người.
DELAG: hãng hàng không đầu tiên trên thế giới
Năm 1909, công ty DELAG ra đời để khai thác khí cầu zeppelin chở khách, thường được xem là hãng hàng không đầu tiên trên thế giới. Trước năm 1914, các khí cầu của DELAG đã chở hàng chục nghìn lượt khách trên các chuyến bay giữa các thành phố Đức mà không có vụ tử vong hành khách nào. Lúc ấy máy bay có cánh vẫn còn là những cỗ máy mỏng manh chở được một, hai người.
Chiến tranh thế giới thứ nhất làm gián đoạn ngành chở khách. Sau chiến tranh, hiệp ước hòa bình hạn chế Đức chế tạo khí cầu một thời gian, và công ty phải tìm đường hồi sinh.
Graf Zeppelin: con tàu bay vòng quanh Trái Đất
Năm 1928, chiếc LZ 127 Graf Zeppelin cất cánh. Dưới sự chỉ huy của Hugo Eckener, người kế nghiệp và là nhà ngoại giao tài ba của công ty, nó trở thành khí cầu thành công nhất lịch sử.
- Năm 1929: bay vòng quanh Trái Đất, ghé Friedrichshafen, Tokyo, Los Angeles và Lakehurst (Mỹ), trong khoảng ba tuần. Chặng Friedrichshafen – Tokyo vượt qua Siberia, một quãng không có chỗ nào để hạ cánh khẩn cấp.
- Năm 1931: chuyến bay khoa học lên vùng Bắc Cực.
- Thập niên 1930: mở tuyến định kỳ chở khách và thư từ Đức sang Brasil, vượt Nam Đại Tây Dương.
Trong khoảng chín năm phục vụ, Graf Zeppelin bay hàng trăm chuyến, quãng đường cộng lại vượt một triệu km, và không có hành khách nào thiệt mạng. Khoang khách có phòng ăn, cửa sổ mở được, bữa ăn nấu trên tàu. Bay chậm hơn máy bay nhiều, nhưng êm và sang trọng như một con tàu biển.
Thảm họa Hindenburg năm 1937
LZ 129 Hindenburg là khí cầu lớn nhất từng bay, dài khoảng 245 mét, dài hơn ba chiếc Boeing 747 xếp nối đuôi nhau. Nó được thiết kế để dùng heli, khí không cháy. Nhưng vào thời đó, Mỹ gần như là nguồn cung heli duy nhất trên thế giới và hạn chế xuất khẩu loại khí này. Hindenburg phải dùng hydro, nhẹ hơn nhưng rất dễ cháy.
Ngày 6 tháng 5 năm 1937, khi Hindenburg đang hạ xuống cột neo ở Lakehurst, New Jersey, sau chuyến bay từ Đức, phần đuôi bốc cháy. Chỉ trong khoảng nửa phút, cả con tàu chìm trong lửa và rơi xuống đất. Trong 97 người trên tàu, 35 người thiệt mạng, cộng thêm một nhân viên mặt đất, tổng cộng 36 người. Điều nhiều người không biết: phần lớn hành khách và thủy thủ đoàn sống sót, vì hydro cháy bốc lên trên còn người ở khoang bên dưới kịp nhảy ra.
Phóng viên đài phát thanh Herbert Morrison đang tường thuật tại chỗ, và tiếng kêu thảng thốt của ông, "Ôi, nhân loại", trở thành một trong những đoạn ghi âm nổi tiếng nhất thế kỷ. Cảnh quay phim thảm họa được chiếu khắp các rạp tin tức, và niềm tin vào khí cầu chở khách sụp đổ theo.
Nguyên nhân: điều chắc và điều còn bàn
Kết luận được chấp nhận rộng rãi là hydro rò rỉ ở phần đuôi đã bắt lửa, nhiều khả năng do phóng tĩnh điện trong không khí ẩm sau mưa giông, lúc tàu thả dây neo xuống đất. Giả thuyết cho rằng lớp sơn phủ vỏ tàu dễ cháy mới là thủ phạm chính từng được đưa ra vào cuối thế kỷ 20, nhưng bị nhiều nhà nghiên cứu phản bác. Giả thuyết phá hoại thì chưa bao giờ có bằng chứng thuyết phục.
Dòng thời gian tóm tắt
- 1900: LZ 1 bay lần đầu trên hồ Constance.
- 1908: LZ 4 cháy ở Echterdingen; dân Đức quyên góp giúp ông Zeppelin.
- 1909: thành lập DELAG, hãng hàng không đầu tiên.
- 1917: Ferdinand von Zeppelin qua đời.
- 1928: Graf Zeppelin bay lần đầu.
- 1929: Graf Zeppelin bay vòng quanh Trái Đất.
- 1936: Hindenburg đưa vào khai thác, bay tuyến Bắc Đại Tây Dương.
- 6/5/1937: thảm họa Hindenburg ở Lakehurst.
- 1997: Zeppelin NT, thế hệ mới dùng heli, bay lần đầu.
Zeppelin hôm nay
Sau 1937, khí cầu khung cứng gần như biến mất khỏi ngành chở khách. Máy bay ngày càng nhanh, bay được trong thời tiết xấu, chở nhiều người hơn với giá rẻ hơn. Nhưng cái tên không chết. Năm 1997, chiếc Zeppelin NT (viết tắt của "công nghệ mới" trong tiếng Đức) bay lần đầu: bán cứng, dùng heli, có động cơ xoay được để cất hạ cánh chính xác. Khách du lịch ở Friedrichshafen có thể đặt chuyến bay ngắm hồ Constance và dãy Alps. Một số khí cầu quảng cáo nổi tiếng ở Mỹ cũng chuyển sang dùng thiết kế Zeppelin NT.
Thỉnh thoảng lại có các dự án khí cầu chở hàng cỡ lớn, nhắm vào vùng xa xôi không có đường băng, hoặc lấy lý do tiêu thụ ít nhiên liệu. Chúng hấp dẫn trên giấy, nhưng gió mạnh, nhà chứa khổng lồ và giá heli vẫn là những bài toán chưa có lời giải trọn vẹn.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu thêm ở đâu
- Bảo tàng Zeppelin ở Friedrichshafen (Đức), bên bờ hồ Constance, có bản dựng lại một đoạn khoang khách của Hindenburg với kích thước thật, cho thấy hành khách thời đó sống và ăn uống trên trời ra sao.
- Khu di tích Lakehurst ở New Jersey (Mỹ) có nhà chứa khí cầu khổng lồ còn lại và mốc đánh dấu nơi Hindenburg rơi.
- Đọc tài liệu gốc: các thước phim tin tức năm 1937 và đoạn ghi âm của Herbert Morrison được lưu trữ công khai ở nhiều kho tư liệu, rất đáng nghe để hiểu một thảm họa đã thay đổi cả ngành vận tải.
Bài học còn lại đến hôm nay khá giản dị: Hindenburg không thua vì ý tưởng khí cầu sai, mà vì phải bay bằng loại khí không ai muốn dùng. Ngành hàng không về sau rút ra cùng một điều: an toàn thường nằm ở chi tiết vật liệu và quy trình, không phải ở cỡ của cỗ máy.
Câu hỏi thường gặp
Zeppelin là gì?
Zeppelin là khí cầu khung cứng, có bộ xương kim loại bên trong chứa nhiều túi khí nhẹ, có động cơ và bánh lái nên điều khiển được hướng bay. Tên gọi lấy từ Ferdinand von Zeppelin, người Đức đã phát triển loại tàu bay này từ năm 1900.
Khí cầu và khinh khí cầu khác nhau thế nào?
Khinh khí cầu không có động cơ, chỉ trôi theo gió và điều chỉnh độ cao. Khí cầu có động cơ đẩy và bánh lái, đi được theo hướng mình chọn, dù lực nâng vẫn đến từ khí nhẹ hơn không khí.
Thảm họa Hindenburg xảy ra năm nào?
Ngày 6 tháng 5 năm 1937, tại Lakehurst, bang New Jersey, Mỹ. Khí cầu bốc cháy khi đang hạ xuống cột neo; 36 người thiệt mạng, trong đó có một nhân viên mặt đất, còn 62 trong số 97 người trên tàu sống sót.
Vì sao Hindenburg dùng hydro mà không dùng heli?
Hindenburg được thiết kế cho heli, nhưng thời đó Mỹ gần như độc quyền nguồn heli và hạn chế xuất khẩu. Đức buộc phải dùng hydro, loại khí nhẹ hơn nhưng rất dễ cháy.
Ngày nay còn zeppelin không?
Còn. Hãng Zeppelin ở Friedrichshafen chế tạo dòng Zeppelin NT dùng heli, bay ngắm cảnh hồ Constance và làm khí cầu quảng cáo. Tuy vậy, khí cầu không còn là phương tiện chở khách đường dài như thời Graf Zeppelin.
