Kỷ lục nhảy dù từ độ cao lớn nhất hiện thuộc về Alan Eustace, người Mỹ, nhảy từ khoảng 41.420 mét (135.890 feet) ngày 24/10/2014 trên bang New Mexico. Hai năm trước đó, Felix Baumgartner người Áo nhảy từ 38.969 mét và trở thành người đầu tiên vượt tốc độ âm thanh bằng cơ thể, đạt khoảng 1.358 km/h. Cả hai đều đi theo con đường do Joseph Kittinger mở ra năm 1960, khi ông nhảy từ hơn 31.000 mét.
Vì sao phải nhảy từ rìa không gian
Những cú nhảy đầu tiên từ tầng bình lưu không nhằm phá kỷ lục. Cuối thập niên 1950, máy bay quân sự và khí cầu khoa học bay ngày càng cao, và câu hỏi đặt ra rất thực tế: nếu phi công phải bung ra ở độ cao 20–30 km thì có sống sót được không? Không khí ở đó loãng tới mức không thở được, nhiệt độ có thể xuống dưới âm 60 độ C, và một người rơi tự do trong không khí loãng có nguy cơ bị xoáy tròn (flat spin) đến bất tỉnh.
Từ khoảng 18–19 km trở lên (giới hạn Armstrong), áp suất thấp tới mức nước trong cơ thể có thể sôi ở nhiệt độ thân người. Ai lên trên ngưỡng này đều phải mặc bộ đồ điều áp, giống đồ phi hành gia. Mọi kỷ lục nhảy dù độ cao vì thế là thành tựu của cả một đội kỹ sư, bác sĩ và thợ khí cầu, chứ không chỉ của một người dũng cảm.
Joseph Kittinger và dự án Excelsior (1959–1960)
Đại úy không quân Mỹ Joseph Kittinger thực hiện ba lần nhảy trong dự án Excelsior, đều từ một chiếc giỏ treo dưới khí cầu heli. Lần đầu (tháng 11/1959) suýt mất mạng: dù hãm nhỏ mở quá sớm, quấn vào cổ, ông bị xoay tròn với tốc độ rất cao và bất tỉnh, chỉ được cứu nhờ dù dự phòng tự mở ở độ cao thấp hơn.
Ngày 16/8/1960, ở lần Excelsior III, ông nhảy từ khoảng 31.300 mét (102.800 feet) trên bang New Mexico. Rút kinh nghiệm, ông dùng một dù hãm nhỏ để giữ thăng bằng suốt quãng rơi. Thời gian rơi trước khi mở dù chính khoảng 4 phút 36 giây, tốc độ cao nhất được ghi nhận khoảng 988 km/h. Găng tay phải bị hở áp, bàn tay ông sưng phồng lên nhưng ông không báo xuống đất vì sợ bị huỷ chuyến.
Kỷ lục độ cao của Kittinger đứng vững 52 năm. Vì ông dùng dù hãm, cú rơi của ông thường không được tính là "rơi tự do" theo nghĩa chặt của FAI — một chi tiết kỹ thuật khiến các bảng kỷ lục đôi khi ghi khác nhau.
Cuộc đua lên trời của Liên Xô và những bi kịch
Ngày 1/11/1962, hai người nhảy dù Liên Xô là Yevgeni Andreyev và Pyotr Dolgov cùng nhảy từ khí cầu Volga ở tầng bình lưu. Andreyev nhảy từ khoảng 25.400 mét và rơi tự do không dù hãm khoảng 24.500 mét trước khi mở dù — một kỷ lục rơi tự do quãng dài được công nhận rất lâu. Dolgov nhảy từ khoảng 28.600 mét nhưng mũ của bộ đồ điều áp va vào khí cầu khi rời ra, bị nứt; ông chết vì giảm áp.
Ở Mỹ, Nick Piantanida — một người nhảy dù dân sự — theo đuổi dự án Strato Jump giữa thập niên 1960 để phá kỷ lục của Kittinger. Ở lần thử thứ ba năm 1966, bộ đồ điều áp mất áp suất khi ông đang ở trên cao; ông được hạ xuống còn sống nhưng tổn thương não nặng và qua đời vài tháng sau.
Những thất bại này khiến không ai thử phá kỷ lục độ cao trong gần nửa thế kỷ.
Felix Baumgartner và Red Bull Stratos (2012)
Ngày 14/10/2012, Felix Baumgartner, người Áo từng nhảy BASE nhiều năm, lên tầng bình lưu bằng một khoang kín treo dưới khí cầu heli khổng lồ, cất cánh từ Roswell, New Mexico. Joseph Kittinger, lúc đó đã ngoài 80, ngồi ở trung tâm điều khiển làm người liên lạc duy nhất với Baumgartner qua bộ đàm.
- Độ cao nhảy: khoảng 38.969 mét (127.852 feet).
- Tốc độ cao nhất: khoảng 1.357,6 km/h, tức Mach 1,25 — người đầu tiên vượt tốc độ âm thanh khi rơi tự do không có phương tiện.
- Rơi tự do: 4 phút 19 giây, ngắn hơn Kittinger, vì Baumgartner mở dù chính sớm hơn.
- Toàn bộ quá trình xuống: khoảng 9 phút.
Có lúc Baumgartner rơi vào trạng thái xoay, đúng điều cả đội lo nhất, nhưng ông tự lấy lại thăng bằng sau khoảng nửa phút. Lần nhảy được truyền hình trực tiếp và là một trong những sự kiện phát trực tuyến được xem nhiều nhất thời đó.
Alan Eustace: lên trời không cần khoang (2014)
Hai năm sau, Alan Eustace — một kỹ sư máy tính, lúc đó là phó chủ tịch cấp cao của Google — làm một việc ít ồn ào hơn nhưng phá kỷ lục độ cao. Ngày 24/10/2014, ông được kéo lên trực tiếp dưới một khí cầu heli, chỉ mặc bộ đồ điều áp, không có khoang kín. Dự án do một nhóm kỹ sư nhỏ (StratEx, công ty Paragon Space Development thực hiện) phát triển trong nhiều năm, gần như bí mật.
Từ khoảng 41.420 mét, ông tách khỏi khí cầu bằng một cơ cấu nổ nhỏ, rơi với một dù hãm ổn định và đạt tốc độ khoảng 1.320 km/h, cũng vượt tốc độ âm thanh. Người dưới đất nghe được tiếng nổ siêu thanh. Kỷ lục độ cao của Eustace hiện vẫn đứng.
Bảng so sánh các lần nhảy độ cao nổi tiếng
| Năm | Người nhảy | Độ cao (khoảng) | Tốc độ cao nhất (khoảng) | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| 1960 | Joseph Kittinger (Mỹ) | 31.300 m | 988 km/h | Dù hãm, rơi 4 phút 36 giây |
| 1962 | Yevgeni Andreyev (Liên Xô) | 25.400 m | — | Rơi tự do khoảng 24.500 m không dù hãm |
| 2012 | Felix Baumgartner (Áo) | 38.969 m | 1.358 km/h | Khoang kín, vượt âm thanh |
| 2014 | Alan Eustace (Mỹ) | 41.420 m | 1.320 km/h | Không khoang, dù hãm |
Tốc độ âm thanh không cố định mà phụ thuộc nhiệt độ. Ở tầng bình lưu lạnh, nó chỉ khoảng 1.060–1.080 km/h, thấp hơn ở mặt đất. Vì vậy Baumgartner và Eustace vượt âm thanh ở tốc độ tuyệt đối thấp hơn con số 1.225 km/h hay được nhắc ở mực nước biển.
Góc nhìn hôm nay: những gì những cú nhảy này để lại
Các lần nhảy tầng bình lưu không chỉ để lập kỷ lục. Dữ liệu từ Excelsior giúp thiết kế dù hãm ổn định cho ghế phóng phi công. Dữ liệu từ Stratos và StratEx về cơ thể người khi vượt âm thanh, về bộ đồ điều áp và về cách thoát hiểm ở độ cao lớn được dùng cho nghiên cứu đồ phi hành gia và hệ thống cứu hộ cho chuyến bay không gian thương mại.
- Bộ đồ điều áp và khoang của Baumgartner được trưng bày tại Bảo tàng Hàng không và Vũ trụ Quốc gia Mỹ (Smithsonian), khu Udvar-Hazy.
- Bộ đồ và thiết bị của Alan Eustace cũng được trao cho Smithsonian.
- Cuốn hồi ký của Kittinger viết cùng Craig Ryan, "Come Up and Get Me", kể chi tiết dự án Excelsior.
Câu hỏi thường gặp
Ai giữ kỷ lục nhảy dù cao nhất thế giới?
Alan Eustace (Mỹ) giữ kỷ lục với cú nhảy từ khoảng 41.420 mét ngày 24/10/2014 trên New Mexico. Trước đó kỷ lục thuộc về Felix Baumgartner với 38.969 mét năm 2012.
Felix Baumgartner nhảy từ độ cao bao nhiêu?
Baumgartner nhảy từ khoảng 38.969 mét (127.852 feet) ngày 14/10/2012 trong dự án Red Bull Stratos. Ông đạt khoảng 1.358 km/h, vượt tốc độ âm thanh khi rơi tự do.
Người rơi tự do có vượt tốc độ âm thanh được không?
Được, nếu nhảy từ tầng bình lưu nơi không khí rất loãng. Cả Baumgartner năm 2012 và Eustace năm 2014 đều vượt tốc độ âm thanh, vốn chỉ khoảng 1.060–1.080 km/h ở nhiệt độ lạnh trên cao.
Joseph Kittinger là ai?
Ông là sĩ quan không quân Mỹ, nhảy từ khoảng 31.300 mét ngày 16/8/1960 trong dự án Excelsior, giữ kỷ lục độ cao suốt 52 năm. Năm 2012 ông là người liên lạc với Baumgartner trong dự án Stratos.
Vì sao nhảy từ tầng bình lưu cần đồ điều áp?
Từ khoảng 18–19 km trở lên, áp suất thấp tới mức chất lỏng trong cơ thể có thể sôi ở nhiệt độ thân người. Bộ đồ điều áp giữ áp suất quanh cơ thể, cung cấp ôxy và chống lạnh dưới âm 60 độ C.
