Chim va vào máy bay xảy ra hằng ngày trên khắp thế giới, phần lớn quanh sân bay, ở độ cao thấp, khi máy bay cất cánh hoặc hạ cánh. Đa số vụ chỉ để lại vết máu trên mũi hay cánh, nhưng chim lớn hoặc cả đàn chim lọt vào động cơ có thể làm động cơ hỏng. Vì vậy động cơ và kính buồng lái được thử nghiệm bắn chim từ khâu thiết kế, và mỗi sân bay đều có bộ phận chuyên xua đuổi chim.
Va chạm xảy ra thường đến mức nào
Mỹ có cơ sở dữ liệu va chạm động vật hoang dã lâu đời và đầy đủ nhất, do Cục Hàng không Liên bang (FAA) quản lý. Những năm gần đây, số vụ được báo cáo ở Mỹ đều trên mười nghìn vụ mỗi năm, và con số tăng dần theo thời gian, một phần vì báo cáo đầy đủ hơn, một phần vì số chuyến bay và số lượng một số loài chim lớn như ngỗng tăng lên. Tổ chức Hàng không Dân dụng Quốc tế (ICAO) cũng có hệ thống thu thập báo cáo toàn cầu.
Số vụ làm hư hỏng máy bay chỉ chiếm một phần nhỏ. Các yếu tố làm vụ va chạm nghiêm trọng là:
- Khối lượng chim: năng lượng va chạm tăng theo khối lượng. Một con ngỗng Canada nặng ba, bốn kilôgam khác hẳn một con chim sẻ.
- Tốc độ máy bay: năng lượng tăng theo bình phương tốc độ, nên máy bay càng nhanh va càng mạnh.
- Bầy đàn: một đàn chim có thể làm hỏng cả hai động cơ cùng lúc.
- Vị trí va: động cơ và kính buồng lái là chỗ đáng lo nhất.
Phần lớn va chạm xảy ra ở độ cao dưới vài trăm mét, nơi chim kiếm ăn và bay lại. Tuy vậy vẫn có ghi nhận va chạm ở độ cao vài nghìn mét với chim di cư.
Thử nghiệm bắn chim: động cơ và kính được làm cứng thế nào
Trước khi một kiểu động cơ phản lực được cấp chứng chỉ, nhà sản xuất phải bắn xác chim (hoặc vật giả có mật độ tương đương) vào động cơ đang chạy bằng một khẩu súng khí nén lớn. Các yêu cầu chính, theo quy chuẩn của FAA và EASA:
| Loại thử | Mô tả | Yêu cầu |
|---|---|---|
| Chim lớn đơn lẻ | Một con chim tới khoảng 3,6 kg vào động cơ cỡ lớn | Không cháy, không văng mảnh ra ngoài vỏ động cơ, tắt máy an toàn được. Động cơ không bắt buộc phải chạy tiếp |
| Chim cỡ vừa theo đàn | Nhiều con chim cỡ vừa vào cùng lúc | Động cơ phải tiếp tục tạo lực đẩy trong một khoảng thời gian quy định |
| Chim nhỏ | Nhiều con chim nhỏ | Không mất lực đẩy đáng kể |
| Kính buồng lái, mũi, cánh | Chim khoảng 1,8 kg ở tốc độ bay hành trình gần mặt đất | Không xuyên thủng, máy bay tiếp tục bay và hạ cánh an toàn |
Lưu ý chi tiết quan trọng: động cơ được chứng nhận để chịu chim lớn mà không gây thảm hoạ, không phải để chạy tiếp sau khi nuốt chim lớn. Và một con ngỗng trưởng thành có thể nặng hơn mức thử nghiệm. Đó là lý do việc giữ chim xa sân bay quan trọng ngang việc làm cứng máy bay.
Phép màu trên sông Hudson
Ngày 15 tháng 1 năm 2009, chiếc Airbus A320 chuyến US Airways 1549 cất cánh từ sân bay LaGuardia ở New York. Khoảng hai phút sau, ở độ cao chừng 850 m, máy bay đâm vào một đàn ngỗng Canada. Cả hai động cơ gần như mất hết lực đẩy.
Cơ trưởng Chesley "Sully" Sullenberger và cơ phó Jeffrey Skiles có chưa tới bốn phút. Họ cân nhắc quay về LaGuardia hoặc đi sân bay Teterboro, nhưng kết luận không với tới, và quyết định hạ xuống sông Hudson. Từ lúc va chim tới lúc chạm nước là khoảng 208 giây. Tất cả 155 người trên máy bay sống sót.
Ban An toàn Giao thông Quốc gia Mỹ (NTSB) sau đó điều tra kỹ. Báo cáo ghi nhận quyết định đúng của tổ bay, đồng thời chỉ ra những yếu tố góp phần vào kết quả tốt: máy bay tình cờ có trang bị cho chuyến bay trên nước, phà và tàu cứu hộ ở gần, nước lặng. Cuộc điều tra cũng dẫn đến các khuyến nghị về danh mục xử lý mất cả hai động cơ ở độ cao thấp, vì danh mục lúc đó được viết cho tình huống ở độ cao lớn hơn nhiều. Bộ phim Sully (2016) dựng lại sự kiện này, nhưng có phần kịch tính hoá cách cuộc điều tra đối xử với phi công; báo cáo thật ôn hoà hơn.
Những vụ khác đáng nhớ
- Ural Airlines 178 (15 tháng 8 năm 2019): chiếc A321 va đàn mòng biển ngay sau khi cất cánh từ sân bay Zhukovsky gần Moskva, hạ cánh bằng bụng xuống ruộng ngô. Toàn bộ người trên máy bay sống sót, một số bị thương.
- Jeju Air 2216 (29 tháng 12 năm 2024): chiếc Boeing 737-800 gặp nạn khi hạ cánh ở sân bay Muan, Hàn Quốc, 179 người thiệt mạng. Thông tin sơ bộ có đề cập va chạm chim, nhưng cuộc điều tra còn xem xét nhiều yếu tố khác, kết luận cuối cùng cần chờ báo cáo chính thức.
Sân bay xua chim như thế nào
Mọi sân bay quốc tế phải có chương trình quản lý nguy cơ động vật hoang dã. Nguyên tắc là làm cho sân bay trở thành nơi chim không muốn đến:
- Bớt thức ăn và chỗ ở: cắt cỏ ở độ cao thích hợp, lấp vũng nước đọng, xử lý côn trùng, không để rác. Bãi rác, ao nuôi cá, ruộng lúa quanh sân bay là nguồn hút chim lớn.
- Xua đuổi chủ động: pháo nổ, súng hơi, loa phát tiếng kêu báo nguy của chính loài chim đó, đèn laser, xe tuần tra. Một số sân bay dùng chim ưng, chó được huấn luyện.
- Quan sát: nhân viên tuần tra, ghi lại loài, số lượng, giờ giấc. Một số sân bay lớn dùng radar chuyên phát hiện chim.
- Báo cho phi công: kiểm soát viên không lưu thông báo khi có đàn chim gần đường băng, sân bay ghi cảnh báo trong bản tin cho tổ bay.
Chim quen nhanh với tiếng động lặp lại, nên phải thay đổi biện pháp liên tục. Không có cách nào xua hết chim mãi mãi.
Lông chim kể chuyện: phòng thí nghiệm nhận dạng
Sau mỗi vụ va chạm, xác chim còn lại, có khi chỉ là vết máu và mẩu lông, được gửi đi nhận dạng loài. Viện Smithsonian ở Mỹ có Phòng thí nghiệm Nhận dạng Lông chim, do nhà điểu học Roxie Laybourne gây dựng từ những năm 1960. Ngày nay họ kết hợp so sánh lông dưới kính hiển vi với phân tích ADN. Biết đúng loài chim giúp sân bay biết cần xử lý nguồn thức ăn nào, mùa nào phải cảnh giác. Mẫu từ vụ sông Hudson cũng được nhận dạng ở đây, và kết quả cho thấy đó là ngỗng Canada di cư chứ không phải đàn sống quanh New York.
Dân trong nghề có một từ lóng tiếng Anh cho phần còn lại sau va chạm: snarge.
Góc nhìn hôm nay
Ở Việt Nam, nhiều sân bay nằm gần khu dân cư, ruộng lúa và mặt nước, nên chim là vấn đề thường trực, nhất là vào mùa lúa chín và mùa chim di cư. Thỉnh thoảng báo chí đưa tin chuyến bay phải quay lại vì va chim; đó là quy trình phòng ngừa, máy bay được kiểm tra động cơ trước khi bay tiếp.
Câu chuyện chim và máy bay cũng là câu chuyện hai bên cùng chia sẻ bầu trời. Ai thích ngắm chim có thể góp phần bằng cách gửi dữ liệu quan sát lên các nền tảng như eBird; dữ liệu về đường di cư giúp cả nhà điểu học lẫn ngành hàng không. Muốn đọc nguồn gốc, báo cáo điều tra của NTSB về chuyến 1549 được công khai và rất dễ theo dõi.
Câu hỏi thường gặp
Chim va vào máy bay có nguy hiểm không?
Đa số vụ không gây hư hỏng đáng kể. Nguy hiểm khi chim lớn hoặc cả đàn chim lọt vào động cơ lúc máy bay đang ở độ cao thấp. Máy bay được thiết kế để vẫn bay được khi một động cơ hỏng, và động cơ được thử nghiệm để không gây cháy nổ khi nuốt chim lớn.
Máy bay có bay được khi động cơ hút phải chim không?
Phần lớn trường hợp có. Động cơ có thể bị giảm lực đẩy hoặc phải tắt, khi đó máy bay hai động cơ vẫn bay được bằng động cơ còn lại và quay về hạ cánh. Trường hợp cả hai động cơ cùng hỏng như chuyến US Airways 1549 rất hiếm.
Chuyến bay hạ cánh trên sông Hudson năm nào?
Ngày 15 tháng 1 năm 2009. Chiếc A320 của US Airways va đàn ngỗng Canada sau khi cất cánh từ LaGuardia và hạ xuống sông Hudson khoảng 208 giây sau đó. Toàn bộ 155 người trên máy bay sống sót.
Sân bay làm gì để đuổi chim?
Sân bay giảm nguồn thức ăn và nơi trú của chim, dùng pháo nổ, loa phát tiếng kêu báo nguy, laser, chim ưng hoặc chó huấn luyện, và tuần tra liên tục. Một số sân bay dùng radar chuyên phát hiện chim. Kiểm soát viên không lưu báo cho phi công khi có đàn chim gần đường băng.
Vì sao chim va máy bay hay xảy ra ở gần sân bay?
Phần lớn chim bay ở độ cao thấp, và sân bay có khoảng đất trống rộng, cỏ, côn trùng, vũng nước, nên dễ hút chim. Máy bay cũng ở độ cao thấp nhất khi cất và hạ cánh, nên hai bên dễ gặp nhau nhất trong vài phút đó.
