Máy bay nhỏ và hàng không chung: từ Cessna 172 đến máy bay tự lắp

Hàng không chung (general aviation) là mọi hoạt động bay dân dụng ngoài các chuyến bay thương mại thường lệ của hãng hàng không: bay tư nhân, bay huấn luyện, bay doanh nhân, bay nông nghiệp, cứu hộ, chụp ảnh từ trên không. Đây là mảng hàng không đông máy bay nhất thế giới, và nhân vật chính là những chiếc máy bay nhỏ một, hai động cơ như Cessna 172, chiếc máy bay được sản xuất nhiều nhất lịch sử với hơn 45.000 chiếc. Phần lớn phi công trên thế giới, kể cả cơ trưởng các hãng lớn, đã học bay trên những chiếc máy bay như vậy.

Hàng không chung gồm những gì

Tổ chức Hàng không Dân dụng Quốc tế (ICAO) định nghĩa hàng không chung theo cách loại trừ: những gì không phải vận tải hàng không thương mại và không phải bay làm dịch vụ chuyên ngành. Trong cách nói thường ngày, người ta dùng nghĩa rộng hơn, gồm:

• Bay tư nhân và giải trí: người có bằng lái tự bay đi du lịch, thăm bạn bè, hoặc chỉ bay một vòng cuối tuần.
• Bay huấn luyện: các trường đào tạo phi công, câu lạc bộ bay.
• Bay doanh nhân: máy bay phản lực cỡ nhỏ chở vài người theo lịch riêng.
• Bay làm việc: phun thuốc nông nghiệp, chữa cháy, khảo sát đo đạc, chụp ảnh, tuần tra đường điện.
• Bay y tế và cứu hộ: chở bệnh nhân từ vùng xa, tìm kiếm người mất tích.
• Máy bay tự chế: máy bay người chơi tự lắp từ bộ linh kiện, được cấp phép theo loại thử nghiệm.

Về số lượng, hàng không chung áp đảo. Riêng nước Mỹ có hơn 200.000 máy bay hàng không chung đăng ký, nhiều gấp nhiều lần đội máy bay của mọi hãng hàng không Mỹ cộng lại, và hàng nghìn sân bay nhỏ mà các hãng không bao giờ bay tới.

Những chiếc máy bay nhỏ làm nên lịch sử

Cessna 172: vì sao lại là nó

Cessna 172 bay lần đầu năm 1955. Nó là một máy bay bốn chỗ, cánh đặt trên nóc thân, một động cơ piston khoảng 150–180 mã lực, bay hành trình khoảng 200–230 km/h. Không có gì nổi bật trên giấy. Nhưng chính sự bình thường ấy làm nên thành công.

• Cánh trên cao che nắng cho buồng lái và cho tầm nhìn xuống mặt đất rất tốt, giúp người học quan sát địa hình.
• Càng ba bánh có bánh mũi làm việc lăn bánh và hạ cánh dễ hơn nhiều so với máy bay bánh đuôi đời trước.
• Bay "hiền": khi bị mất lực nâng, máy bay báo trước rõ ràng và phục hồi dễ, tha thứ cho lỗi của người mới.
• Bền và rẻ bảo dưỡng: khung nhôm đơn giản, phụ tùng sẵn có khắp thế giới.

Năm 1958–1959, hai phi công Mỹ là Robert Timm và John Cook bay một chiếc Cessna 172 liên tục 64 ngày 22 giờ trên bầu trời Las Vegas, được tiếp nhiên liệu và thức ăn từ một chiếc xe tải nhỏ chạy song song bên dưới trên một đoạn đường thẳng, máy bay hạ thấp sát xe để thả dây kéo đồ lên. Kỷ lục bay liên tục có tiếp nhiên liệu ấy đến nay vẫn chưa bị phá.

Bên trong buồng lái máy bay nhỏ

Buồng lái máy bay huấn luyện truyền thống có sáu đồng hồ chính xếp thành hai hàng, giới phi công gọi là "six-pack": tốc độ, chân trời giả, độ cao, chỉ hướng rẽ, la bàn hướng và tốc độ lên xuống. Đầu những năm 2000, màn hình kỹ thuật số như hệ Garmin G1000 bắt đầu thay thế, gom tất cả lên hai màn hình lớn kèm bản đồ di động. Ngày nay nhiều trường dạy cả hai loại.

Máy bay nhỏ bay theo hai bộ luật. Luật bay bằng mắt (VFR) đòi hỏi trời đủ quang để phi công nhìn thấy mặt đất và tránh máy bay khác bằng mắt. Luật bay bằng thiết bị (IFR) cho phép bay trong mây, dựa hoàn toàn vào đồng hồ và chỉ huy của không lưu, nhưng cần năng định riêng và máy bay đủ trang bị.

Phần lớn máy bay piston nhỏ dùng xăng máy bay 100LL, loại vẫn còn pha chì để chống kích nổ, khác với xăng ô tô. Đây là một trong những nguồn phát thải chì cuối cùng còn lại ở nhiều nước; Mỹ đặt mục tiêu chuyển hẳn sang xăng máy bay không chì vào khoảng năm 2030.

Máy bay nhỏ có an toàn không

Câu trả lời thật: an toàn kém hơn bay hãng hàng không, tính trên mỗi giờ bay. Chuyến bay của hãng có hai phi công được huấn luyện liên tục, máy bay bảo dưỡng theo lịch chặt, không lưu theo dõi từng mét, quy trình viết sẵn cho mọi tình huống. Máy bay nhỏ thường chỉ một phi công, nhiều người bay vài chục giờ mỗi năm, và tự quyết định có cất cánh hay không.

Các cơ quan điều tra như NTSB của Mỹ nhiều lần chỉ ra nguyên nhân hàng đầu không phải máy bay hỏng mà là quyết định của con người. Kiểu tai nạn kinh điển là phi công chỉ có bằng bay bằng mắt cố bay tiếp khi trời xấu dần, lọt vào mây, mất định hướng chỉ trong vài phút. Bài học được dạy ở mọi trường bay: quyết định quay về sớm luôn là quyết định đúng.

Một cải tiến đáng kể là dù cứu cả máy bay. Trên các máy bay Cirrus, khi gặp sự cố không xử lý được như phi công bất tỉnh, va chạm trên không hay mất điều khiển, chỉ cần kéo một tay cầm trên trần là tên lửa nhỏ bắn chiếc dù lớn ra, đưa cả máy bay xuống chậm. Hệ thống này đã cứu hàng trăm người kể từ khi được đưa vào sử dụng.

Văn hoá hàng không chung

Ở những nước có hàng không chung phát triển, bay là một thú chơi có cộng đồng riêng. Có những "fly-in", nơi phi công bay tới một sân bay nhỏ chỉ để ăn bữa sáng bánh kếp với nhau rồi bay về. Có người dành vài năm tự lắp máy bay trong ga-ra: riêng dòng máy bay tự lắp RV của hãng Van's Aircraft đã có hơn 10.000 chiếc hoàn thành và bay.

Sự kiện lớn nhất là EAA AirVenture ở thị trấn Oshkosh, bang Wisconsin, Mỹ, tổ chức mỗi cuối tháng 7. Trong khoảng một tuần, hàng nghìn máy bay đủ loại bay tới, từ máy bay tự chế, máy bay cổ đến phản lực doanh nhân, và tháp không lưu ở sân bay địa phương trở thành một trong những tháp bận rộn nhất thế giới.

Hàng không chung ở Việt Nam và cách để thử

Ở Việt Nam, hàng không chung còn rất nhỏ. Thủ tục cấp phép bay cho máy bay tư nhân phức tạp, vùng trời được quản lý chặt, sân bay nhỏ hầu như không có. Phần lớn hoạt động tập trung ở các trường đào tạo phi công dùng máy bay huấn luyện một và hai động cơ, các dịch vụ bay ngắm cảnh như thuỷ phi cơ ở vịnh Hạ Long, và một số chuyến bay thuê chuyến, bay làm dịch vụ chuyên ngành.

Với người tò mò muốn ngồi buồng lái một chiếc máy bay nhỏ, có vài cách:

1. Chuyến bay thử (discovery flight): nhiều trường bay ở các nước trong khu vực như Thái Lan, Philippines, Úc hay Mỹ cho người chưa có bằng ngồi ghế lái cùng giáo viên khoảng 30–60 phút.
2. Bay mô phỏng: phần mềm mô phỏng bay trên máy tính tái hiện khá sát buồng lái Cessna 172, là cách rẻ để hiểu đồng hồ và luật bay.
3. Đọc tài liệu gốc: Cục Hàng không Liên bang Mỹ (FAA) phát hành miễn phí cuốn Pilot's Handbook of Aeronautical Knowledge và Airplane Flying Handbook, giáo trình mà học viên phi công khắp thế giới dùng.