Ngắm chim ở Việt Nam: điểm đến, mùa đẹp và loài đặc hữu nên biết

Việt Nam ghi nhận khoảng 900 loài chim, trong đó có hơn chục loài đặc hữu không nơi nào khác trên thế giới có. Mùa ngắm chim đẹp nhất là từ khoảng tháng 10 đến tháng 4 năm sau, khi chim di cư từ phương Bắc về trú đông và chim rừng bắt đầu mùa hót. Những điểm nổi tiếng gồm Vườn quốc gia Xuân Thủy cho chim nước di cư, Cát Tiên và Cúc Phương cho chim rừng, cao nguyên Đà Lạt cho chim đặc hữu, và Tràm Chim cho chim đồng ngập nước.

Vì sao Việt Nam là nơi ngắm chim giàu có

Lãnh thổ trải dài hơn 15 vĩ độ, từ vùng núi giáp Trung Quốc tới mũi Cà Mau, gồm đủ rừng núi cao, rừng khộp, đồng bằng ngập nước, rừng ngập mặn và hàng nghìn km bờ biển. Mỗi kiểu sinh cảnh có một nhóm chim riêng. Ngoài ra, Việt Nam nằm trên đường bay di cư Đông Á – Úc Châu, nên mỗi mùa đông lại đón thêm hàng trăm loài từ Siberia, Trung Quốc, Nhật Bản xuống.

Dải Trường Sơn và cao nguyên Nam Trung Bộ là những "hòn đảo trên núi": rừng ở độ cao lớn bị tách biệt với nhau đủ lâu để sinh ra loài riêng. Vì thế phần lớn chim đặc hữu của Việt Nam tập trung ở cao nguyên Đà Lạt, vùng núi Ngọc Linh và Kon Ka Kinh.

Những loài chim đặc hữu đáng tìm

• Mi Langbiang (Laniellus langbianis): chim cỡ vừa, đầu xám, sống ở rừng thường xanh trên cao nguyên Đà Lạt. Loài này từng chỉ được biết qua vài mẫu vật thu cuối thập niên 1930, tới năm 1994 mới được tìm thấy lại ngoài tự nhiên.
• Sẻ thông họng vàng (Chloris monguilloti): sống trong rừng thông Đà Lạt, bộ lông vàng đen rất dễ nhận.
• Khướu Ngọc Linh: được mô tả cho khoa học năm 1999 từ vùng núi Ngọc Linh, chỉ sống ở rừng cao trên dãy núi này.
• Khướu Kon Ka Kinh: được mô tả năm 2001 từ Vườn quốc gia Kon Ka Kinh (Gia Lai).
• Gà lôi lam mào trắng (Lophura edwardsi): loài gà lôi chỉ có ở miền Trung Việt Nam. Từ đầu những năm 2000 chưa có ghi nhận chắc chắn ngoài tự nhiên; loài đang được nhân nuôi ở vườn thú trong và ngoài nước để chuẩn bị tái thả.

Ngoài ra còn nhiều loài "gần đặc hữu", chỉ có ở Việt Nam và một phần Lào, Campuchia, như gà tiền mặt đỏ ở rừng thấp Nam Bộ. Danh sách đặc hữu chính xác thay đổi theo cách phân loại; con số thường được nhắc dao động từ khoảng mười đến hơn hai mươi loài.

Các điểm ngắm chim nổi bật

Xuân Thủy là khu Ramsar (vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế) đầu tiên của Việt Nam, được công nhận năm 1989, cũng là khu Ramsar đầu tiên ở Đông Nam Á. Bàu Sấu thuộc Cát Tiên được công nhận năm 2005, Tràm Chim năm 2012.

Vườn cò, sân chim: dễ đi nhất cho người mới

Không cần vào rừng sâu, các vườn cò và sân chim là nơi tốt nhất để bắt đầu: vườn cò Bằng Lăng (Cần Thơ), vườn chim Bạc Liêu, Thung Nham (Ninh Bình). Chiều muộn, hàng nghìn con cò, vạc, cốc bay về tổ. Ngồi yên một chỗ khoảng một tiếng là thấy đủ cảnh chim về, tranh chỗ đậu, mớm mồi cho con.

Lịch ngắm chim theo mùa

• Tháng 9 – tháng 11: chim di cư mùa thu về. Chim lội xuất hiện trên bãi bồi ven biển, chim sẻ di cư như chích, đớp ruồi đi qua các khu rừng gần thành phố.
• Tháng 12 – tháng 2: cao điểm chim trú đông ở miền Bắc và ven biển. Mùa khô Nam Bộ bắt đầu, nước rút, chim nước tụ về các đầm còn nước.
• Tháng 3 – tháng 5: mùa sinh sản của nhiều loài chim rừng; chim hót nhiều nhất vào sáng sớm nên dễ tìm. Chim di cư bắt đầu quay về phương Bắc.
• Tháng 6 – tháng 8: mùa mưa, rừng khó đi, chim kín tiếng hơn. Đây lại là lúc tốt để xem các loài chim sinh sản mùa hè ở miền Bắc như đuôi cụt.

Trong ngày, giờ vàng là từ lúc mặt trời mọc tới khoảng 9 giờ sáng, và một – hai giờ trước khi mặt trời lặn. Giữa trưa chim nghỉ, trừ chim săn mồi lượn trên luồng khí nóng. Ở bãi bồi, giờ đi phải theo thuỷ triều chứ không theo đồng hồ: nước vừa rút là lúc chim kéo xuống kiếm ăn.

Chuẩn bị gì khi đi ngắm chim

• Ống nhòm: loại 8x42 hoặc 10x42 là phổ biến nhất. Số đầu là độ phóng đại, số sau là đường kính kính vật (mm). Độ phóng đại 8 dễ cầm vững và có trường nhìn rộng, hợp trong rừng; 10 hợp bãi trống.
• Sách nhận dạng: cuốn Chim Việt Nam của Nguyễn Cử, Lê Trọng Trải và Karen Phillipps là sách tra cứu bằng tiếng Việt được dùng rộng rãi; A Field Guide to the Birds of South-East Asia của Craig Robson phủ cả khu vực.
• Ứng dụng: eBird để ghi lại danh sách loài đã thấy và xem người khác đã ghi nhận gì ở điểm định đến; Merlin (của Phòng thí nghiệm Điểu học Cornell) giúp gợi ý tên loài qua ảnh và tiếng hót.
• Quần áo: màu xanh rêu, nâu, xám; tránh màu trắng và màu chói. Giày chống trơn, mũ rộng vành, thuốc chống vắt khi vào rừng mùa mưa.
• Sổ ghi chép: ghi ngày, giờ, nơi, loài, số lượng. Một sổ ghi chép đều đặn vài năm có giá trị khoa học thật.

Thuê người dẫn đường địa phương ở các vườn quốc gia là cách tốt nhất cho người mới. Họ biết chỗ chim hay đến uống nước, cây nào đang có quả, và giúp đi đúng lối quy định.

Đạo đức của người ngắm chim

Ngắm chim chỉ có ý nghĩa khi chim không bị hại vì mình. Một số điều cần nhớ:

• Hạn chế phát tiếng chim từ loa điện thoại để dụ chim ra. Dùng quá nhiều, nhất là mùa sinh sản, làm chim trống tưởng có kẻ xâm phạm lãnh thổ, bỏ cả việc kiếm mồi và nuôi con.
• Không đến gần tổ, không vạch cành để chụp ảnh tổ; chim bố mẹ có thể bỏ tổ.
• Không xua đàn chim bay lên để lấy ảnh đẹp. Chim di cư cần từng chút năng lượng cho chặng bay sắp tới.
• Không mua chim hoang dã làm cảnh hay chim phóng sinh. Chim bán để phóng sinh ở cổng chùa, đền thường bị bẫy từ tự nhiên, nhốt chật, nhiều con chết ngay sau khi thả. Nhu cầu nuôi chim chào mào, khướu, chích chòe cũng khiến các loài này bị bẫy rất nhiều.
• Giữ bí mật điểm làm tổ của loài quý hiếm khi đăng ảnh lên mạng; người bẫy chim cũng đọc mạng xã hội.

Góc nhìn hôm nay: từ người ngắm chim thành người góp dữ liệu

Ở nhiều nước, dữ liệu do người ngắm chim nghiệp dư ghi lại là nguồn chính để theo dõi xu hướng quần thể chim. Việt Nam còn ít người ghi chép đều đặn, nên mỗi danh sách được gửi lên eBird đều có giá trị. Bắt đầu ngay từ công viên gần nhà: chỉ trong các công viên lớn ở Hà Nội hay Thành phố Hồ Chí Minh cũng có thể gặp vài chục loài như chào mào, chích bông, sáo, bồ chao, chim sâu, cu gáy.

Người muốn đi xa hơn có thể theo dõi hoạt động của các tổ chức bảo tồn như Trung tâm Bảo tồn Thiên nhiên Việt (Viet Nature), đối tác của BirdLife International tại Việt Nam, và các đợt điều tra chim nước định kỳ vào tháng 1 hằng năm. Đếm chim cùng các đợt điều tra là cách học nhanh nhất, lại góp được việc thật cho bảo tồn.