Một bộ thiết bị dù lượn gồm bốn thứ bắt buộc: cánh dù, ghế ngồi có đệm bảo vệ lưng, dù dự phòng và mũ bảo hiểm; thêm máy đo lên xuống (variometer), bộ đàm và GPS khi bay xa. Cả bộ thường nặng 12–20 kg, gấp gọn trong một ba lô. Mỗi món có tiêu chuẩn chứng nhận riêng ở châu Âu, và mỗi món có tuổi thọ, lịch kiểm tra riêng mà người bay phải theo.
Cánh dù: một cánh máy bay bằng vải
Cánh dù lượn được may từ hai lớp vải nylon dệt chống xé (ripstop), phủ một lớp tráng để gió không lọt qua. Giữa hai lớp là các vách ngăn chia cánh thành nhiều ô dọc — cánh phổ thông có khoảng 40–60 ô, cánh thi đấu nhiều hơn. Miệng ô nằm ở mép trước; gió lùa vào làm cánh phồng căng thành hình mặt cắt cánh máy bay.
Các bộ phận chính
- Mép trước: nơi có miệng ô, thường được gia cố bằng thanh nhựa dẻo mảnh để giữ dáng, giúp cánh dựng lên dễ và ổn định hơn.
- Mép sau: phần cánh mà tay phanh kéo xuống để rẽ và giảm tốc.
- Hệ thống dây: hàng trăm mét dây mảnh tính tổng chiều dài, chia thành các hàng A, B, C (có cánh có thêm D) từ trước ra sau. Dây làm bằng sợi tổng hợp chịu lực cao, có loại bọc vỏ ngoài, có loại để trần cho nhẹ và ít cản gió.
- Riser: các dải đai nối dây xuống ghế ngồi, mỗi bên một bó. Người bay cầm riser trước để dựng cánh.
- Tay phanh: hai tay cầm nối với dây phanh chạy tới mép sau.
- Hệ tăng tốc: bàn đạp dưới chân nối lên riser, đạp vào thì góc cánh giảm, cánh bay nhanh hơn.
Hạng cánh dù
Ở châu Âu, cánh dù được thử theo hai phần của tiêu chuẩn EN 926: phần một thử độ bền chịu tải, phần hai thử cách cánh phản ứng khi gặp sự cố trên không và xếp hạng. Ở Đức có hệ chứng nhận LTF tương đương.
| Hạng | Dành cho | Đặc điểm |
|---|---|---|
| EN A | Học viên, người bay ít | Dễ dựng, dễ bay, tự phục hồi khi gập cánh mà gần như không cần phi công xử lý |
| EN B | Phi công đã có kinh nghiệm, đông người dùng nhất | Lượn xa và nhanh hơn, vẫn rộng lượng với lỗi nhỏ; hạng B thấp hợp cho người mới qua khoá cơ bản |
| EN C | Phi công bay đường dài thường xuyên | Hiệu suất cao, phản ứng mạnh hơn khi sự cố, đòi phi công xử lý chủ động |
| EN D | Phi công rất giàu kinh nghiệm | Hiệu suất rất cao, sự cố có thể nặng nếu xử lý sai |
| CCC | Thi đấu | Theo tiêu chuẩn riêng cho cánh thi đấu của CIVL |
Mỗi cánh có một khoảng tải trọng — tổng cân nặng người bay cộng toàn bộ thiết bị. Bay dưới khoảng tải trọng thì cánh lờ đờ, dễ bị gió đẩy; bay trên thì cánh nhanh hơn nhưng phản ứng gắt hơn. Chọn cánh đúng tải trọng quan trọng không kém chọn đúng hạng.
Ghế ngồi và đệm lưng
Ghế ngồi (harness) là thứ nối người bay với cánh. Nó gồm hệ dây đai đùi, đai ngực, tấm ngồi, chỗ móc riser bằng hai khoá chính chịu lực, và túi chứa dù dự phòng.
- Ghế ngồi thẳng: phổ biến cho người mới, ngồi như ghế bành, dễ đứng dậy khi hạ cánh.
- Ghế dạng kén (pod): có phần bọc chân, người bay nằm ngả, giảm cản gió và ấm hơn khi bay lâu. Dùng cho bay đường dài, không hợp với người mới vì khó đứng dậy kịp khi hạ cánh.
- Ghế siêu nhẹ: dành cho người đi bộ đường núi rồi bay, chỉ nặng vài trăm gam tới 1–2 kg, đánh đổi bằng mức bảo vệ.
Phần quan trọng nhất của ghế là đệm bảo vệ lưng: một tấm xốp dày hoặc túi khí tự phồng khi bay, nằm dưới mông và lưng. Khi hạ cánh mạnh hoặc ngã ngửa ra sau lúc cất cánh, đây là thứ bảo vệ cột sống. Ghế ở châu Âu được chứng nhận theo tiêu chuẩn EN 1651, đệm lưng có bài thử va đập riêng.
Dù dự phòng: thứ hy vọng không bao giờ dùng
Mỗi người bay mang một dù dự phòng gấp sẵn trong túi của ghế, có tay cầm ở chỗ dễ với. Khi cánh chính gặp sự cố không gỡ được, hoặc va chạm với cánh khác trên không, người bay rút tay cầm và ném dù dự phòng ra xa, về phía khoảng trống. Dù mở trong vài giây.
| Loại | Đặc điểm |
|---|---|
| Dù tròn | Truyền thống, đơn giản, rẻ; không lái được |
| Dù vuông (dạng "pulled-down apex") | Mở nhanh, hạ chậm và ổn định hơn dù tròn; không lái được |
| Dù rogallo | Lái được, có tốc độ tiến, giúp tránh vật cản; đòi người bay biết điều khiển |
Dù dự phòng được chứng nhận theo tiêu chuẩn EN 12491, trong đó có tốc độ hạ tối đa ở tải trọng tối đa. Vải dù gấp lâu ngày dính lại, nên nhà sản xuất khuyến cáo mở ra gấp lại định kỳ, thường trong khoảng 6–12 tháng tuỳ loại. Gấp lại cũng là dịp kiểm tra tay cầm, chốt và dây nối. Nhiều câu lạc bộ tổ chức buổi "ném dù dự phòng" trong nhà thể thao: người bay treo trên dây, tập rút tay cầm và ném thật để quen động tác.
Mũ, găng, giày và những thứ nhỏ
- Mũ bảo hiểm: loại cho môn thể thao trên không theo tiêu chuẩn EN 966, nhẹ và có lỗ tai để nghe gió, nghe bộ đàm. Mũ trùm cằm che được mặt khi ngã.
- Găng tay: bảo vệ tay khỏi dây khi dựng cánh và giữ ấm trên cao.
- Giày cổ cao: giữ mắt cá khi chạy trên dốc và hạ cánh.
- Dao cắt dây: dao nhỏ lưỡi cong đặt ở ghế, dùng để cắt dây khi bị rối, khi rơi xuống nước hoặc mắc cây.
- Áo gió: trên cao lạnh hơn mặt đất nhiều, cộng thêm gió bay.
Dụng cụ đo và liên lạc
Variometer là dụng cụ phi công dù lượn dùng nhiều nhất: đo tốc độ lên xuống bằng cảm biến áp suất và kêu bíp khi lên. Nhiều máy hiện nay gộp luôn GPS, ghi lại đường bay, độ cao, tốc độ, và hiển thị vùng trời cấm. Ứng dụng trên điện thoại kết hợp cảm biến ngoài cũng làm được phần lớn việc này.
Bộ đàm là bắt buộc với học viên (để nghe huấn luyện viên) và rất nên có với mọi người: báo tình hình gió, báo đã hạ cánh an toàn, gọi người đón. Bay đường dài ở vùng ít sóng điện thoại thì thiết bị định vị có nút gọi cứu hộ qua vệ tinh là một khoản đáng đầu tư.
Kiểm tra, bảo quản và tuổi thọ
Cánh dù không hỏng một lúc mà xuống cấp dần, và người bay thường không nhận ra bằng mắt. Ba thứ quyết định tuổi thọ:
- Nắng: tia cực tím làm vải mất lớp tráng và yếu đi. Không để cánh phơi nắng trên bãi cất cánh hàng giờ khi không bay.
- Ẩm: cất cánh ướt hoặc ẩm trong túi kín là cách nhanh nhất để làm hỏng vải và lớp tráng. Về nhà phải phơi khô trong bóng râm.
- Ma sát: kéo lê cánh trên đá, cát, cỏ khô làm mòn vải và dây.
Hãng dù thường khuyến cáo kiểm tra định kỳ tại xưởng sau một số giờ bay hoặc một số năm, tuỳ điều nào tới trước — xem đúng trong sổ hướng dẫn của cánh. Kiểm tra gồm đo độ thấm khí của vải, đo độ bền dây, đo độ dài từng dây so với thông số gốc và chỉnh lại. Dây dù co hoặc giãn chỉ vài cm cũng đủ thay đổi cách cánh bay.
Với khí hậu nóng ẩm ở Việt Nam, chuyện phơi khô và cất trong phòng thoáng càng quan trọng. Một cánh dù cất ẩm qua mùa mưa nồm có thể xuống cấp nhanh hơn một cánh bay nhiều giờ ở vùng khô.
Góc nhìn hôm nay: mua mới hay mua cũ
Người mới học không nên mua gì trước khi học xong khoá cơ bản. Khi đã mua, thứ tự ưu tiên chi tiền nên là: dù dự phòng và đệm lưng tốt trước, cánh dù đúng hạng đúng tải sau, dụng cụ đo cuối cùng. Thiết bị cũ có thể rất đáng giá nếu có giấy kiểm tra gần đây từ một xưởng có uy tín và nằm trong khoảng tuổi mà nhà sản xuất cho phép. Riêng dù dự phòng và mũ bảo hiểm, nếu không rõ lịch sử thì nên mua mới.
Câu hỏi thường gặp
Một bộ dù lượn gồm những gì?
Bộ dù lượn cơ bản gồm cánh dù, ghế ngồi có đệm bảo vệ lưng, dù dự phòng và mũ bảo hiểm. Thêm găng tay, giày cổ cao, dao cắt dây, và khi bay xa thì có máy đo lên xuống, GPS và bộ đàm. Cả bộ nặng khoảng 12–20 kg.
Cánh dù lượn dùng được bao lâu?
Tuổi thọ cánh dù phụ thuộc giờ bay, nắng, độ ẩm và cách bảo quản, thường tính bằng vài trăm giờ bay hoặc vài năm. Hãng dù khuyến cáo kiểm tra định kỳ tại xưởng để đo độ thấm khí của vải và độ bền dây, rồi mới quyết định bay tiếp.
Cánh dù hạng A, B, C, D khác nhau thế nào?
Đây là các hạng theo tiêu chuẩn châu Âu EN 926. Hạng A dễ bay nhất, tự phục hồi khi gặp sự cố, dành cho học viên. Hạng B phổ biến nhất. Hạng C và D có hiệu suất cao hơn nhưng phản ứng mạnh khi sự cố, chỉ dành cho phi công nhiều kinh nghiệm.
Dù dự phòng phải gấp lại bao lâu một lần?
Nhà sản xuất thường khuyến cáo mở ra và gấp lại dù dự phòng định kỳ, trong khoảng 6–12 tháng tuỳ loại, vì vải gấp lâu dễ dính lại làm dù mở chậm. Mỗi lần gấp lại cũng là dịp kiểm tra tay cầm, chốt và dây nối.
Variometer là gì?
Variometer là máy đo tốc độ lên xuống, dùng cảm biến áp suất và kêu bíp khi người bay đang lên. Nó giúp phi công dù lượn tìm và ở trong luồng khí nóng. Nhiều máy hiện nay kết hợp GPS, ghi đường bay và cảnh báo vùng trời cấm.
