Thời tiết bay dù lượn: gió bao nhiêu thì bay, mây dông và mưa

Thời tiết bay được dù lượn thường là ngày gió nhẹ đến vừa, khoảng 5–20 km/h ở bãi cất cánh, gió thổi đều vào sườn đồi, không có giật mạnh, không mưa và không có mây dông trong tầm nhìn. Cánh dù lượn chỉ bay nhanh khoảng 35–40 km/h, nên gió mạnh hơn chừng 25–30 km/h là dù có thể bị đẩy lùi. Phần lớn tai nạn dù lượn có dính tới thời tiết, nên đọc trời là kỹ năng quan trọng nhất của người bay.

Gió: con số quan trọng nhất

Cánh dù lượn là một vật bay chậm. Mọi thứ về gió đều phải so với tốc độ bay của chính nó.

Số trung bình chưa đủ. Thứ quan trọng hơn là gió giật: chênh lệch giữa lúc gió yếu nhất và mạnh nhất. Gió đều 20 km/h dễ bay hơn gió dao động từ 5 tới 20 km/h. Gió giật làm cánh dù lúc bị đẩy lên, lúc hụt hơi, nhất là ở sát mặt đất khi cất và hạ cánh.

Gió cũng mạnh dần theo độ cao. Ở bãi cất cánh đo được 15 km/h, nhưng cao hơn vài trăm mét có thể đã 30 km/h. Phi công kiểm tra dự báo gió ở nhiều độ cao, nhìn mây trôi nhanh hay chậm, và nhìn những cánh dù đã bay trước xem họ có bị đẩy lùi không.

Địa hình làm gió đổi tính

Phía khuất gió và vùng xoáy rối

Gió vượt qua đỉnh đồi hay một hàng cây không chảy êm xuống phía bên kia, mà cuộn lại thành những xoáy rối gọi là rotor. Bay vào vùng khuất gió của đồi núi là một trong những tình huống nguy hiểm nhất của dù lượn: cánh dù bị gập liên tục, dòng khí đi xuống mạnh. Quy tắc là không bao giờ bay ra sau đỉnh đồi khi gió mạnh, và không hạ cánh ngay sau hàng cây lớn hay dãy nhà theo hướng gió.

Hiệu ứng ống thổi

Gió đi qua chỗ hẹp như khe núi, yên ngựa giữa hai đỉnh, sẽ tăng tốc. Một bãi cất cánh nằm ở yên ngựa có thể đo gió mạnh hơn nhiều so với sườn bên cạnh. Bay qua những khe như vậy khi gió mạnh có thể khiến dù bị hút vào và đẩy ra sau núi.

Gió thung lũng và gió núi

Vùng núi có nhịp gió riêng trong ngày. Buổi sáng, khi nắng làm nóng sườn núi, gió thổi từ thung lũng lên núi. Buổi tối, sườn núi nguội nhanh, không khí lạnh trượt từ núi xuống thung lũng. Phi công ở các điểm bay núi cao như Khau Phạ phải hiểu nhịp này: có giờ gió thổi đúng vào bãi cất cánh, có giờ lại thổi ngược.

Gió biển

Ở vùng ven biển, ngày nắng thường có gió từ biển thổi vào đất liền từ trưa tới chiều, vì đất nóng nhanh hơn biển. Gió này đều và êm, là lý do các sườn núi và đồi cát ven biển thành điểm bay sườn lý tưởng. Nhưng khi gió biển mạnh lên vào chiều muộn, nó có thể vượt quá giới hạn bay chỉ trong vài chục phút.

Mây và dông

Mây là bản tin thời tiết vẽ trên trời. Người bay dù lượn đọc mấy loại chính:

• Cumulus nhỏ, đáy phẳng, tản đều: ngày khí nóng tốt, ổn định.
• Cumulus lớn nhanh, đỉnh dựng cao: khí quyển bất ổn mạnh, có thể thành dông trong 1–2 giờ.
• Cumulonimbus (mây dông): đỉnh hình đe, chân tối, có khi có mưa rủ xuống thành màn. Không bay khi thấy loại mây này trong tầm vài chục km.
• Mây tầng thấp phủ kín trời: ít khí nóng, có thể có mưa phùn; bay được chuyến lượn xuống nếu gió ổn, nhưng không có gì để bay lâu.
• Mây hình thấu kính đứng yên trên đỉnh núi: dấu hiệu gió mạnh trên cao tạo sóng núi; dưới thấp có thể có rối mạnh.

Mối nguy của dông không chỉ là mưa và sét. Trước khi mưa tới, khí lạnh từ trong mây đổ xuống mặt đất rồi lan ra như một dòng chảy — gọi là gió giật trước dông (gust front). Gió có thể đổi hướng và mạnh lên đột ngột cách đám mây hàng chục km, trong khi trên trời chỗ người bay vẫn còn nắng. Nhiều phi công bị bất ngờ chính bởi cơn gió này khi đang hạ cánh. Thấy gió đổi chiều, nhiệt độ tụt nhanh, mây đen ở chân trời — hạ cánh ngay.

Mưa, sương mù và độ ẩm

Cánh dù lượn không bay trong mưa. Vải ướt nặng hơn, dây ướt co lại, mép trước có thể bị dính nước làm thay đổi luồng khí. Cánh dù ướt dễ rơi vào trạng thái "chòng chành dù" (parachutal stall): cánh vẫn trên đầu nhưng mất tốc độ tiến, rơi thẳng xuống như dù nhảy. Hầu hết hãng dù đều khuyến cáo không bay cánh ướt và có hướng dẫn riêng nếu lỡ dính mưa.

Sương mù buổi sáng ở thung lũng vùng núi rất đẹp từ trên cao, nhưng có thể che mất bãi đáp. Phi công chỉ cất cánh khi chắc chắn thấy rõ bãi đáp và đường vào bãi, hoặc chờ sương tan.

Thời tiết bay ở Việt Nam theo vùng

Gió mùa đông bắc ở miền Bắc đáng nói riêng. Ngày đầu đợt không khí lạnh tràn về thường gió mạnh, giật — không bay. Một hai ngày sau, gió dịu đi, trời trong vắt, không khí lạnh và khô — thường là những ngày bay đẹp nhất trong mùa, khí nóng gọn và rõ.

Đọc dự báo trước khi lên đồi

Phi công dù lượn dùng nhiều nguồn cùng lúc, và chỉ tin khi chúng cùng nói một điều:

1. Bản tin dự báo chính thức của cơ quan khí tượng: biết có không khí lạnh, bão, mưa diện rộng hay không.
2. Các mô hình dự báo số trên những trang dự báo thời tiết phổ biến: xem gió theo giờ và theo từng độ cao, mây, mưa.
3. Biểu đồ thám không (sounding): cho biết khí quyển bất ổn tới đâu, chân mây cao bao nhiêu, có nguy cơ mây phát triển mạnh không.
4. Bản tin thời tiết sân bay gần nhất (METAR): gió và mây thực đo ở sân bay, cập nhật đều đặn.
5. Quan sát tại chỗ: ống gió ở bãi, cây lay, mây trôi, chim bay, những cánh dù đã lên trước.

Không mô hình nào biết chính xác gió ở đúng sườn đồi mình đứng. Dự báo cho biết có nên đi lên đồi không; còn quyết định bay hay không là ở bãi cất cánh, bằng mắt và kinh nghiệm.

Góc nhìn hôm nay: "không bay" cũng là một quyết định giỏi

Giới dù lượn có câu nói quen: thà ở dưới đất mong được ở trên trời, còn hơn ở trên trời mong được ở dưới đất. Một ngày lên đồi rồi xếp dù về không phải là ngày phí. Đó là ngày học cách nhìn mây, nhìn gió, nhìn người khác bay và tự hỏi: nếu mình cất cánh lúc đó thì sao.

Với người không bay, hiểu thời tiết bay dù lượn cũng giúp nhìn bầu trời khác đi. Lần tới thấy một đám mây cumulus lớn dần buổi trưa, hãy thử đoán: dưới đó có khí nóng không, một giờ nữa nó thành mây dông hay tan đi. Một bài tập dễ làm: mỗi sáng mở dự báo gió theo giờ cho nơi mình ở, rồi chiều ra ngoài so với cây lá, mây trôi. Vài tuần là bắt đầu thấy dự báo đúng ở đâu, lệch ở đâu.