Kỷ lục dù lượn đường dài là chuyến bay đi xa nhất trên một cánh dù không động cơ, chỉ nhờ khí nóng và gió, được Liên đoàn Hàng không Quốc tế (FAI) công nhận. Cự ly đường thẳng đã vượt mốc 500 km từ cuối thập niên 2000 ở Nam Phi, rồi tiếp tục được đẩy lên quanh mốc 600 km ở vùng đông bắc Brazil và đồng bằng Texas. Những chuyến bay này kéo dài 10–11 giờ liền, từ sáng sớm tới gần tối.
Bay đường dài là gì
Bay đường dài, giới bay gọi tắt là XC (cross-country), là bay rời khỏi điểm cất cánh, đi xa bằng cách nối các luồng khí nóng với nhau: lên cao trong một luồng, lượn thẳng theo hướng muốn đi, mất dần độ cao, tìm luồng tiếp theo để lên lại. Lặp lại vài chục lần trong một ngày.
Khác với một chuyến bay quanh đồi, bay đường dài có nghĩa là hạ cánh ở nơi chưa biết trước — một cánh đồng, bãi trống ven đường, đôi khi cách điểm cất cánh hàng trăm km. Người bay phải tự tìm đường về, hoặc có xe đi theo đón. Mỗi lần lượn sang luồng mới là một quyết định: đi tiếp hay ở lại lên thêm, đi thẳng hay vòng qua sườn núi có nắng. Đây là phần mê hoặc nhất của môn này với nhiều người — nó giống đánh cờ với bầu trời.
FAI công nhận những loại kỷ lục nào
Kỷ lục dù lượn do ủy ban CIVL của FAI xét duyệt, dựa trên dữ liệu GPS được ghi bằng thiết bị đạt chuẩn. Có nhiều nhóm kỷ lục, chia theo nam, nữ, bay đơn, bay đôi:
| Loại kỷ lục | Đo cái gì |
|---|---|
| Cự ly đường thẳng | Khoảng cách theo đường thẳng từ điểm xuất phát tới điểm hạ cánh hoặc điểm xa nhất |
| Cự ly tới đích khai báo | Khai trước một điểm đích rồi bay tới đó |
| Bay đi và về | Khai trước một điểm quay đầu, bay tới đó rồi trở lại điểm xuất phát |
| Bay tam giác | Bay vòng qua ba điểm tạo thành tam giác, theo các quy tắc về độ dài cạnh |
| Tốc độ | Tốc độ trung bình trên một đường tam giác hoặc đi – về có cự ly cố định |
| Độ cao tăng | Mức tăng độ cao từ điểm thấp nhất tới điểm cao nhất trong chuyến bay |
Với người ngoài, cự ly đường thẳng là loại dễ hiểu và được nhắc nhiều nhất. Với giới bay, kỷ lục tam giác và đi – về được đánh giá cao vì phải bay ngược gió một phần đường, không thể chỉ "thả trôi" theo gió.
Kỷ lục cự ly qua các thời kỳ
Con số kỷ lục tăng đều theo hai thứ: cánh dù tốt hơn và phi công tìm ra những vùng đất có thời tiết lý tưởng.
- Thập niên 1980: những cánh dù đầu tiên chỉ đi được vài km từ đỉnh núi xuống thung lũng. Bay đường dài vài chục km đã là chuyện lớn.
- Thập niên 1990: cánh dù tốt hơn và phi công phát hiện vùng bán khô hạn ở Nam Phi — đồng bằng rộng, khí nóng mạnh, mây cao. Kỷ lục lên tới vài trăm km.
- Cuối thập niên 2000: kỷ lục cự ly đường thẳng vượt mốc 500 km lần đầu ở Nam Phi.
- Thập niên 2010 – đầu thập niên 2020: vùng đông bắc Brazil và Texas (Mỹ) trở thành nơi lập kỷ lục mới, với cự ly tiến dần tới quanh mốc 600 km.
Con số chính xác của kỷ lục hiện hành thay đổi mỗi vài năm, và có các hạng riêng cho nữ, cho bay đôi. Nguồn chính thức để tra là danh sách kỷ lục trên trang của FAI, mục dù lượn (Class O) — nơi ghi tên phi công, ngày, địa điểm và con số đã được duyệt.
Vì sao kỷ lục lập ở Brazil, Texas, Nam Phi
Ba vùng này không có núi cao hùng vĩ. Ngược lại, chúng là những đồng bằng mênh mông. Đó chính là lý do:
- Gió đều theo một hướng: ở đông bắc Brazil, gió mậu dịch thổi đều cả ngày. Phi công cất cánh rồi bay xuôi gió, gió cộng thêm vào tốc độ bay.
- Khí nóng bắt đầu sớm, kết thúc muộn: vùng khô hạn nóng lên nhanh ngay sau bình minh. Có ngày phi công cất cánh lúc 7 giờ sáng và còn bay được tới khi mặt trời lặn.
- Đường đi thẳng không có vật cản: không có dãy núi chắn ngang, không có biển, không có vùng trời cấm lớn trên hàng trăm km.
- Nhiều chỗ hạ cánh: đồng cỏ, đường đất — hạ cánh ở đâu cũng được.
Vì không có núi, phi công ở đây không cất cánh bằng cách chạy xuống dốc mà được tời kéo: một sợi dây dài nối với tời đặt trên xe hoặc trên mặt đất, kéo người bay lên vài trăm mét như kéo diều, rồi người bay tháo dây và đi tìm khí nóng. Những người săn kỷ lục thường dành nhiều tuần ở vùng đất đó, ngày nào dự báo đẹp là kéo nhau lên trời từ sáng sớm.
Một chuyến bay 500–600 km như vậy là 10–11 giờ trong ghế, không đứng dậy, ăn uống trên không, liên tục đưa ra quyết định. Sức bền về đầu óc quan trọng không kém sức bền cơ thể.
Bay núi: một kiểu kỷ lục khác
Ở vùng núi như dãy Alps, kỷ lục cự ly đường thẳng khó đạt vì núi chắn đường, nhưng bay tam giác và đi – về lại phát triển mạnh. Phi công bay dọc các sườn núi, nối khí nóng từ đỉnh này sang đỉnh khác, có những chuyến tam giác vài trăm km trong một ngày hè.
Năm 2016, phi công người Pháp Antoine Girard bay dù lượn ngang qua đỉnh Broad Peak ở Pakistan, lên tới độ cao hơn 8.000 m — một trong những chuyến bay cao nhất từng được ghi lại của dù lượn, trong một chuyến thám hiểm dài ngày ở dãy Karakoram. Ở độ cao đó, không khí loãng, lạnh dưới âm vài chục độ, phi công thường phải dùng oxy.
Những chuyến như vậy thuộc kiểu bay – cắm trại (vol-bivouac): phi công mang theo lều, túi ngủ, đồ ăn, bay nhiều ngày liền qua vùng núi hẻo lánh, tối hạ cánh ở đâu ngủ ở đó, sáng hôm sau bay tiếp. Đây là kiểu bay đòi hỏi kỹ năng sinh tồn núi cao không kém kỹ năng bay.
Red Bull X-Alps: cuộc đua băng qua dãy Alps
Nếu kỷ lục cự ly là chạy nước rút một ngày, thì Red Bull X-Alps là cuộc đua đường trường. Tổ chức lần đầu năm 2003 và sau đó cứ hai năm một lần, cuộc đua yêu cầu các vận động viên băng qua dãy Alps qua một loạt điểm bắt buộc, các kỳ đầu xuất phát ở Áo và kết thúc ở Monaco, các kỳ gần đây đổi lộ trình theo từng lần tổ chức. Luật rất đơn giản: chỉ được đi bộ hoặc bay dù lượn, mang theo toàn bộ thiết bị trên lưng.
Đường đua dài hơn 1.000 km theo đường chim bay qua các điểm. Ngày đẹp trời, vận động viên bay hàng trăm km; ngày mưa, họ đi bộ hàng chục km qua đèo núi. Cuộc đua kéo dài khoảng hai tuần. Phi công Thuỵ Sĩ Christian Maurer thắng nhiều kỳ liên tiếp từ năm 2009 trở đi, gần như thành biểu tượng của cuộc đua này.
Giải đấu và bảng xếp hạng
Ngoài kỷ lục, dù lượn có hệ thống thi đấu riêng:
- Giải vô địch thế giới do FAI tổ chức hai năm một lần, lần đầu ở Kössen, Áo, năm 1989.
- Paragliding World Cup: chuỗi giải quốc tế tổ chức ở nhiều nước mỗi năm, từ đầu thập niên 1990.
- Giải châu lục và quốc gia, trong đó có các giải ở châu Á.
Thể thức thi phổ biến là "đua tới đích": ban tổ chức đặt một đường bay qua nhiều điểm, phi công cùng xuất phát, ai về đích nhanh nhất thắng. Ngoài ra còn có thi bay chính xác — hạ cánh trúng một tấm đệm tròn nhỏ có đường kính vài cm ở tâm — vốn phổ biến ở các nước châu Á.
Góc nhìn hôm nay: mỗi người một kỷ lục riêng
Phần lớn phi công dù lượn không bao giờ chạm tới vài trăm km. Nhưng bay đường dài có cái hay là ai cũng có kỷ lục riêng của mình: chuyến đầu tiên rời khỏi điểm cất cánh 5 km, rồi 20 km, rồi 50 km. Ngày nay, phi công trên toàn thế giới tải đường bay GPS lên các bảng xếp hạng trực tuyến, so với bạn bè, so với chính mình năm ngoái.
Muốn hiểu cảm giác của những chuyến bay kỷ lục, cách dễ nhất là xem lại đường bay đã công bố của họ trên các bảng xếp hạng đó: mỗi vòng xoắn là một luồng khí nóng, mỗi đoạn thẳng là một lần lượn sang luồng mới. Một đường bay 600 km trông như một sợi chỉ có hàng trăm nút thắt — mỗi nút thắt là một lần phi công tìm thấy thứ mình không nhìn thấy được.
Câu hỏi thường gặp
Kỷ lục dù lượn bay xa nhất là bao nhiêu km?
Kỷ lục cự ly đường thẳng của dù lượn đã vượt 500 km từ cuối thập niên 2000 và được đẩy lên quanh mốc 600 km ở Brazil và Texas. Con số chính xác thay đổi mỗi vài năm; danh sách chính thức nằm trên trang kỷ lục của FAI, mục dù lượn (Class O).
Vì sao kỷ lục dù lượn thường lập ở Brazil?
Vùng đông bắc Brazil có đồng bằng rộng, gió mậu dịch thổi đều theo một hướng và khí nóng bắt đầu từ sáng sớm. Phi công được tời kéo lên rồi bay xuôi gió cả ngày, không có núi, biển hay vùng trời cấm chắn đường trên hàng trăm km.
Bay đường dài (XC) trong dù lượn là gì?
XC là bay rời khỏi điểm cất cánh, đi xa bằng cách nối các luồng khí nóng: lên cao trong một luồng, lượn thẳng sang luồng tiếp theo, lặp lại nhiều lần. Phi công hạ cánh ở nơi chưa biết trước, có khi cách điểm xuất phát hàng chục tới hàng trăm km.
Red Bull X-Alps là gì?
Red Bull X-Alps là cuộc đua băng qua dãy Alps, tổ chức từ năm 2003 và thường hai năm một lần. Vận động viên chỉ được đi bộ hoặc bay dù lượn, mang toàn bộ thiết bị trên lưng, đi qua các điểm bắt buộc trên quãng đường hơn 1.000 km.
Dù lượn bay cao nhất được bao nhiêu?
Ở vùng núi cao, phi công dù lượn đã bay lên trên 8.000 m, như chuyến bay ngang đỉnh Broad Peak ở Pakistan năm 2016 của Antoine Girard. Ở độ cao đó phải mang oxy và đồ chống lạnh chuyên dụng. Bị luồng khí cuốn lên cao ngoài ý muốn trong mây dông là tai nạn nguy hiểm, không phải kỷ lục.
