Lái khinh khí cầu: học bằng phi công thế nào và kỹ năng đọc gió cần có

Muốn lái khinh khí cầu, người ta phải học lấy bằng phi công khinh khí cầu do cơ quan hàng không của một quốc gia cấp, gồm thi lý thuyết, một số giờ bay có thầy kèm, bay một mình và một bài thi bay; muốn chở khách lấy tiền thì cần thêm bằng thương mại với yêu cầu cao hơn. Kỹ năng cốt lõi không nằm ở việc bóp đầu đốt mà ở việc đọc gió, đoán trước phản ứng chậm của bóng và chọn được chỗ hạ cánh an toàn.

Lái khinh khí cầu là lái cái gì

Người lái máy bay điều khiển ba trục: lên xuống, nghiêng trái phải, quay đầu. Người lái khinh khí cầu chỉ có một: độ cao. Mọi thứ còn lại, từ hướng bay, tốc độ đến chỗ hạ cánh, đều phải đạt được gián tiếp bằng cách lên xuống đúng lúc để lọt vào tầng gió mình cần.

Cái khó là bóng phản ứng chậm. Một khối khí vài nghìn mét khối không nóng lên ngay khi bóp van. Phi công đốt hôm nay cho chuyển động của nửa phút sau. Người mới hay mắc lỗi đốt quá tay: thấy bóng chưa lên thì đốt thêm, đến khi bóng bắt đầu lên thì đã dư nhiệt, bóng vọt cao quá đà. Rồi để nguội, bóng lại tụt quá đà. Bóng đi theo hình sin. Phi công giỏi bay một đường thẳng tắp với những nhịp đốt ngắn, đều, nhìn vào đồng hồ tốc độ lên xuống để đoán xu hướng thay vì nhìn vào vị trí hiện tại.

Bằng phi công khinh khí cầu: các nấc

Mỗi nước có quy định riêng, nhưng cấu trúc tương đối giống nhau. Ví dụ theo quy định của Cục Hàng không Liên bang Mỹ (FAA):

Ở châu Âu, Cơ quan An toàn Hàng không Liên minh châu Âu (EASA) có bằng riêng cho khinh khí cầu (BPL), kèm điều kiện bổ sung nếu muốn khai thác thương mại. Ngoài ra, bằng thường được ghi rõ hạng: khí nóng hay khí nhẹ, và cỡ bóng tối đa được phép bay. Muốn lái loại khác hoặc bóng lớn hơn phải học thêm.

Chương trình học thường tính bằng số giờ bay có thầy kèm, số lần cất và hạ cánh, ít nhất một chuyến bay một mình, một chuyến lên độ cao nhất định, cùng bài thi lý thuyết. Con số cụ thể khác nhau tùy nước và thay đổi theo thời gian, nên người học cần đọc quy định hiện hành của nơi mình định thi.

Ở Việt Nam, chưa có một hệ thống đào tạo phi công khinh khí cầu phổ biến cho công chúng. Những người Việt bay khinh khí cầu thường học và thi bằng ở nước ngoài. Muốn bay trong nước vẫn phải được cơ quan quản lý vùng trời cấp phép cho từng hoạt động.

Học những gì trong phần lý thuyết

• Khí tượng: đọc bản tin gió các tầng, nhận diện dông, sương mù, lớp nghịch nhiệt, gió địa hình quanh đồi núi và thung lũng.
• Luật hàng không: phân loại vùng trời, khoảng cách tối thiểu với khu dân cư, quy tắc tránh va chạm, quy định về sân bay gần đó.
• Kỹ thuật bóng: cấu tạo vỏ bóng, giới hạn nhiệt, hệ thống nhiên liệu, cách kiểm tra trước bay, tính tải trọng theo nhiệt độ và độ cao.
• Dẫn đường: đọc bản đồ, dùng GPS, nhận diện mốc trên mặt đất, liên lạc vô tuyến.
• Yếu tố con người: mệt mỏi, áp lực "phải bay vì khách đã đến", cách ra quyết định hủy bay.

Phần cuối nghe mềm nhưng lại là bài học quan trọng nhất. Rất nhiều tai nạn khinh khí cầu bắt đầu từ một quyết định bay mà lẽ ra không nên bay.

Trước giờ cất cánh: đọc gió từ tối hôm trước

Ngày bay của một phi công khinh khí cầu bắt đầu từ tối hôm trước với bản tin thời tiết: gió mặt đất lúc bình minh, gió ở các tầng vài trăm mét, khả năng dông, sương mù. Từ đó phi công vẽ ra hướng bay dự kiến và chọn điểm cất cánh sao cho đường bay đi qua vùng có nhiều bãi hạ cánh tốt, tránh sân bay, khu quân sự, đường dây cao thế.

Sáng ra, tại bãi, phi công thường thả một quả bóng bay nhỏ bơm heli và nhìn theo nó. Quả bóng nhỏ đi lên, đổi hướng ở độ cao nào, nhanh chậm ra sao, là bức tranh trực quan nhất về các tầng gió ngay lúc đó. Cách làm này đơn giản đến mức buồn cười nhưng không công cụ nào thay được hoàn toàn.

Một hiện tượng phi công nào cũng mong: gió tầng thấp thổi một hướng, tầng cao thổi hướng ngược lại. Khi đó bóng có thể bay đi ở tầng này, quay về ở tầng kia, hạ cánh gần nơi xuất phát. Ở một số thung lũng, hiện tượng này lặp lại đủ đều đặn để trở thành nổi tiếng, như ở Albuquerque (Mỹ).

Bơm bóng, bay và hạ cánh: kỹ năng của từng giai đoạn

Bơm bóng

1. Trải vỏ bóng dài trên đất theo hướng gió, giỏ nằm nghiêng ở đầu miệng bóng.
2. Bơm lạnh: quạt lớn thổi không khí vào, bóng phồng dần nằm trên đất. Hai người giữ miệng bóng mở rộng.
3. Kiểm tra bên trong: van đỉnh đã đóng đúng chưa, dây có rối không.
4. Bơm nóng: phi công đốt lửa qua miệng bóng, khí nóng lên, bóng từ từ dựng đứng, kéo giỏ đứng thẳng theo. Lúc này đội mặt đất ghì giỏ để bóng không bốc lên trước khi sẵn sàng.

Cất cánh và bay

Phi công làm một vòng kiểm tra cuối: nhiên liệu, đồng hồ, dây van, hành khách đã đứng đúng chỗ. Cất cánh dứt khoát để vượt qua cây cối, dây điện quanh bãi. Trên không, ngoài việc giữ độ cao, phi công liên tục để ý: gió có đổi không, nhiên liệu còn bao nhiêu, đường dây điện ở đâu, phía trước có bãi nào hạ được.

Hạ cánh

Đây là lúc phân biệt người mới và người lâu năm. Phi công chọn bãi từ xa, hạ dần xuống tầng thấp, tính sao cho bóng chạm đất ở đầu bãi chứ không phải cuối bãi. Gió nhẹ thì giỏ đặt xuống êm như ngồi xuống ghế. Gió mạnh hơn thì giỏ có thể nảy, trượt vài mét, phi công kéo van đỉnh mở hết để bóng xẹp nhanh, giảm bớt sức kéo.

Một quy tắc mà phi công nào cũng được dạy: nếu nghi ngờ về một đường dây điện phía trước, hãy lên cao, không bao giờ cố luồn xuống dưới.

Đội mặt đất: một nửa của chuyến bay

Không có đội mặt đất thì không bay được. Họ phụ bơm bóng, ghì giỏ, rồi lái xe kéo rơ-moóc đuổi theo bóng suốt chuyến, liên lạc với phi công qua bộ đàm. Khi bóng hạ, họ có mặt để giúp xẹp bóng, gấp vải, chất giỏ lên xe. Nhiều người trong đội tranh thủ học dần, và không ít phi công bắt đầu sự nghiệp bằng nghề đuổi bóng.

Một việc ít ai nghĩ tới mà đội mặt đất phải làm: nói chuyện với chủ đất nơi bóng hạ xuống. Khinh khí cầu không chọn được chỗ hạ cánh tuyệt đối, nên quan hệ với nông dân quanh vùng là chuyện sống còn với một hãng bay. Đóng cổng lại sau khi vào, không giẫm lúa, không để lại rác là phép lịch sự tối thiểu.

Góc nhìn hôm nay: bắt đầu từ đâu nếu muốn học

• Đi phụ đội mặt đất. Đây là cách rẻ nhất để biết mình có thật sự mê không. Ở các lễ hội khinh khí cầu, các đội bay thường cần người phụ, và người phụ thường được mời bay một chuyến.
• Bay một chuyến khách, rồi hỏi chuyện phi công. Phi công nào cũng thích kể về nghề mình.
• Đọc giáo trình chính thức. FAA công bố công khai sổ tay bay khinh khí cầu (Balloon Flying Handbook), là tài liệu tốt để hình dung nội dung học, kể cả khi không định thi bằng Mỹ.
• Tìm trường ở nước có hệ thống đào tạo lâu năm, như Mỹ, Anh, Pháp, Úc, và hỏi kỹ về yêu cầu công nhận bằng khi muốn bay ở nước khác.

Chuẩn bị tâm lý rằng phần lớn các buổi sáng đi học sẽ kết thúc bằng câu "hôm nay không bay". Phi công giỏi là người quen với câu đó.