Ở Việt Nam, những nơi xem máy bay thật dễ nhất là Bảo tàng Phòng không – Không quân trên đường Trường Chinh và Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam trên Đại lộ Thăng Long ở Hà Nội, cùng Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh ở TP.HCM. Phần lớn hiện vật là máy bay quân sự thế kỷ 20, nhưng nhìn bằng con mắt kỹ thuật, đó là một bộ sưu tập rất tốt về cách máy bay đã thay đổi: từ động cơ piston sang phản lực, từ cánh thẳng sang cánh xuôi và cánh tam giác, từ cánh quạt sang trực thăng tua-bin. Bài này không kể chuyện chiến trận, mà giúp bạn đọc hiểu những chiếc máy bay ấy như những cỗ máy bay.
Những nơi có máy bay trưng bày
| Nơi | Vị trí | Nên chú ý |
|---|---|---|
| Bảo tàng Phòng không – Không quân | Đường Trường Chinh, Hà Nội | Khu ngoài trời nhiều máy bay và trực thăng đặt gần nhau, tiện so sánh các thế hệ |
| Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam | Đại lộ Thăng Long, phía tây Hà Nội | Bảo tàng mới, mở cửa từ cuối năm 2024, khuôn viên rộng; nhận phần lớn hiện vật từ trụ sở cũ trên đường Điện Biên Phủ |
| Bảo tàng Chiến thắng B-52 | Phố Đội Cấn, Hà Nội | Có máy bay phản lực trưng bày ngoài trời, quy mô nhỏ, dễ ghé |
| Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh | Đường Võ Văn Tần, TP.HCM | Sân trước có trực thăng và máy bay phản lực cỡ nhỏ |
Ngoài ra, nhiều bảo tàng quân khu và bảo tàng tỉnh có một hai chiếc máy bay đặt ngoài sân. Danh mục hiện vật mỗi nơi có thể thay đổi theo thời gian, nhất là khi Hà Nội chuyển hiện vật sang bảo tàng mới, nên trước khi đi hãy xem trang chính thức hoặc gọi hỏi, và kiểm tra ngày nghỉ trong tuần.
Cách "đọc" một chiếc máy bay trong ba phút
Đứng trước một chiếc máy bay lạ, bạn có thể đoán được nó thuộc thời nào và bay ra sao chỉ bằng vài câu hỏi. Đây là cách người mê máy bay vẫn làm.
- Động cơ gì? Có cánh quạt ở mũi hay trên cánh là máy bay động cơ piston hoặc tua-bin cánh quạt. Không có cánh quạt, có lỗ hút gió và ống phụt là máy bay phản lực.
- Cánh hình gì? Cánh thẳng thường thuộc máy bay chậm. Cánh xuôi về sau hợp với tốc độ gần âm thanh. Cánh tam giác hợp với tốc độ siêu thanh.
- Hút gió ở đâu? Ở mũi, ở hai bên thân, hay dưới cánh? Vị trí cửa hút gió nói nhiều về thời kỳ thiết kế.
- Càng thế nào? Bánh đuôi hay bánh mũi? Càng to, thấp hay cao? Máy bay đời cũ thường có bánh đuôi.
- Kích thước người so với máy bay. Đứng sát vào, so chiều cao của mình với càng và cánh để cảm nhận cỡ thật.
Máy bay phản lực: cánh xuôi và cánh tam giác
Cánh xuôi và những "vách ngăn" trên cánh
Những máy bay phản lực đời đầu thập niên 1950, tiêu biểu là dòng MiG-15 và MiG-17 của Liên Xô, có cánh xuôi về sau khoảng 45 độ và cửa hút gió tròn ở ngay mũi, động cơ nằm trong thân. Nếu có dịp đứng gần một chiếc MiG-17, hãy nhìn lên mặt trên cánh: có những tấm kim loại mỏng dựng đứng chạy dọc từ mép trước ra mép sau, gọi là vách ngăn cánh (wing fence). Trên cánh xuôi, không khí có xu hướng trượt dọc ra phía đầu cánh, làm đầu cánh mất lực nâng trước. Vách ngăn chặn dòng trượt ấy. Đó là một lời giải thô nhưng hiệu quả của thời kỳ kỹ sư mới làm quen với cánh xuôi.
MiG-21: cánh tam giác và chóp nón ở mũi
MiG-21 là chiếc máy bay dễ gặp nhất trong các bảo tàng Việt Nam. Bay lần đầu năm 1955, nó là máy bay siêu thanh được sản xuất nhiều nhất trong lịch sử, hơn 10.000 chiếc. Hai chi tiết đáng xem:
- Cánh tam giác kèm đuôi ngang kiểu thường. Cùng họ với cánh của Concorde, nhưng nhỏ và đơn giản hơn nhiều.
- Chóp nón trong cửa hút gió ở mũi. Ở tốc độ siêu thanh, không khí phải được làm chậm lại trước khi vào động cơ. Chóp nón tạo ra những sóng xung kích xiên để giảm tốc luồng khí và có thể dịch tới lui theo tốc độ bay. Concorde giải cùng bài toán bằng những tấm điều chỉnh trong cửa hút gió hình chữ nhật.
Đứng cạnh MiG-21 mới thấy nó nhỏ: dài khoảng 14–15 m tính cả ống đo ở mũi, sải cánh chỉ khoảng 7 m, nhỏ hơn cả chiếc Cessna 172 bốn chỗ về sải cánh. Buồng lái chỉ vừa một người, kính che nhỏ, cho thấy máy bay được thiết kế nhỏ gọn tối đa để bay nhanh.
Máy bay cánh quạt: họ hàng của DC-3
Trong khu trưng bày, những chiếc máy bay cánh quạt thường bị khách đi lướt qua vì trông kém oai. Nhưng chúng gần gũi hơn với hàng không dân dụng.
Nếu gặp một chiếc máy bay vận tải hai động cơ cánh quạt kiểu Li-2 hay Il-14, hãy nhớ đó là cùng thế hệ với những máy bay đã mở các đường bay dân dụng đầu tiên ở miền Bắc từ năm 1956. Li-2 là bản Liên Xô sản xuất theo giấy phép của Douglas DC-3: thân tròn, cánh vuốt nhọn về đầu, bánh đuôi, sàn dốc ngược về sau. Il-14 ra đời sau, có bánh mũi nên thân nằm ngang khi đỗ.
Nếu gặp chiếc máy bay hai tầng cánh to, một động cơ ở mũi, đó nhiều khả năng là An-2. Bay lần đầu năm 1947, An-2 được chế tạo khoảng 18.000 chiếc, là một trong những máy bay hai tầng cánh được sản xuất nhiều nhất. Hai tầng cánh cho diện tích cánh lớn, nên nó bay được rất chậm, cất hạ cánh trên bãi cỏ ngắn. Ở nhiều nước, An-2 từng phun thuốc nông nghiệp, chở thư, thả người nhảy dù.
Hãy nhìn kỹ động cơ piston hình sao: các xi-lanh xếp vòng tròn quanh trục, phía trước có cánh tản nhiệt. Đây là loại động cơ làm mát bằng gió, cùng nguyên lý với động cơ của DC-3. Nhiều chiếc trưng bày có nắp động cơ mở hoặc cắt bổ, rất đáng xem.
Trực thăng: nhìn vào đầu cánh quạt
Trực thăng trong bảo tàng là cơ hội hiếm để nhìn tận mắt bộ phận khó hiểu nhất của nó: đầu cánh quạt. Đứng chếch phía dưới, bạn sẽ thấy một đĩa kim loại nằm quanh trục chính, nối với từng lá cánh bằng các thanh đẩy. Đó là đĩa nghiêng (swashplate): khi phi công đẩy cần lái, đĩa nghiêng theo, làm mỗi lá cánh đổi góc liên tục trong mỗi vòng quay.
- Trực thăng đời đầu thập niên 1950 thường có động cơ piston hình sao đặt ở mũi, buồng lái nằm cao phía trên, cửa khoang hàng ở bên hông.
- Trực thăng tua-bin đời sau có động cơ đặt trên nóc thân, sau trục cánh quạt, nên thân thấp gọn hơn. Dòng UH-1 hai lá cánh, loại có thể gặp trong khu trưng bày ở TP.HCM, có bản dân dụng tương ứng là Bell 204/205, từng phổ biến trong cứu hộ và chữa cháy ở nhiều nước.
- Chú ý cánh quạt đuôi: nhỏ, quay rất nhanh, đặt dọc để đẩy ngang chống mô-men xoắn.
Mẹo đi xem cho đáng
- Đi buổi sáng. Khu trưng bày ngoài trời ở Hà Nội và TP.HCM nóng gắt vào trưa hè; ánh sáng sáng sớm cũng đẹp hơn cho ảnh chụp.
- Mang ống kính góc rộng hoặc dùng chế độ góc rộng của điện thoại. Máy bay dài và đặt sát nhau, đứng xa không đủ chỗ.
- Đọc bảng thông số. Mỗi hiện vật thường có bảng ghi năm sản xuất, kích thước, tốc độ. So hai chiếc cạnh nhau là cách học nhanh nhất.
- Không trèo lên hiện vật trừ khu được phép. Vỏ nhôm mỏng, kính buồng lái giòn, nhiều chiếc đã trên năm, sáu mươi năm tuổi.
- Đi với trẻ nhỏ, hãy giao "nhiệm vụ": tìm máy bay có cánh quạt, máy bay có cánh tam giác, trực thăng có hai lá cánh. Trẻ nhớ lâu hơn hẳn so với đọc bảng.
Góc nhìn hôm nay: đi tiếp từ bảo tàng
Bảo tàng Việt Nam chưa có bộ sưu tập máy bay dân dụng riêng, nên muốn thấy máy bay chở khách huyền thoại như Concorde, Boeing 747 hay DC-3, phải đi xa hơn. Bảo tàng Hàng không và Vũ trụ Quốc gia Smithsonian ở Mỹ, Bảo tàng Hàng không và Không gian Le Bourget ở Pháp, Aeroscopia ở Toulouse hay Bảo tàng Kỹ thuật Speyer và Sinsheim ở Đức là những nơi đáng đến.
Ở gần hơn, sân bay chính là bảo tàng sống. Ngồi ở khu chờ có cửa kính nhìn ra sân đỗ, bạn có thể tập nhận dạng máy bay theo cách đã dùng trong bảo tàng: số động cơ, hình cánh, đầu cánh, càng. Dần dần, phân biệt một chiếc A321 với một chiếc 787 sẽ dễ như phân biệt hai mẫu xe máy. Và lần sau quay lại khu trưng bày, những chiếc máy bay cũ sẽ không còn là khối sắt im lặng, mà là từng chương trong câu chuyện con người học bay nhanh hơn, cao hơn.
Câu hỏi thường gặp
Xem máy bay thật ở Hà Nội ở đâu?
Ở Hà Nội có thể xem máy bay thật tại Bảo tàng Phòng không – Không quân trên đường Trường Chinh, Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam trên Đại lộ Thăng Long và Bảo tàng Chiến thắng B-52 ở phố Đội Cấn. Nên kiểm tra giờ mở cửa và ngày nghỉ trước khi đi, vì hiện vật và lịch có thể thay đổi.
Ở TP.HCM có bảo tàng máy bay không?
TP.HCM không có bảo tàng hàng không riêng, nhưng Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh trên đường Võ Văn Tần trưng bày trực thăng và máy bay phản lực ở sân trước. Một số bảo tàng khác ở các tỉnh phía Nam cũng có máy bay đặt ngoài trời.
Máy bay MiG-21 có gì đặc biệt?
MiG-21 là máy bay siêu thanh được sản xuất nhiều nhất lịch sử, hơn 10.000 chiếc, bay lần đầu năm 1955. Nó có cánh tam giác và một chóp nón trong cửa hút gió ở mũi để làm chậm luồng khí siêu thanh trước khi vào động cơ. Máy bay khá nhỏ, sải cánh chỉ khoảng 7 m.
Vì sao trên cánh một số máy bay cũ có tấm kim loại dựng đứng?
Đó là vách ngăn cánh, thường thấy trên máy bay cánh xuôi đời đầu như MiG-15, MiG-17. Trên cánh xuôi, luồng khí có xu hướng trượt dọc ra đầu cánh, làm đầu cánh mất lực nâng trước. Vách ngăn chặn dòng trượt ấy để máy bay dễ điều khiển hơn ở góc tấn lớn.
Việt Nam có bảo tàng máy bay dân dụng không?
Hiện chưa có bảo tàng chuyên về máy bay dân dụng mở cửa rộng rãi cho công chúng. Muốn xem máy bay chở khách huyền thoại như Concorde hay Boeing 747 phải đến các bảo tàng ở Mỹ, Pháp, Anh hay Đức. Ở trong nước, sân đỗ sân bay nhìn từ khu chờ là nơi tốt nhất để tập nhận dạng máy bay chở khách hiện đại.
