Đi khinh khí cầu với một hãng có giấy phép, phi công có bằng và thời tiết thuận là trải nghiệm có mức rủi ro thấp; phần lớn chấn thương xảy ra lúc hạ cánh, và phần lớn tai nạn nghiêm trọng liên quan đến va vào đường dây điện hoặc bay khi thời tiết không cho phép. Hành khách tự bảo vệ mình tốt nhất bằng ba việc: chọn đúng hãng, mặc đúng đồ, và làm đúng tư thế hạ cánh theo lời phi công.
Rủi ro thật sự nằm ở đâu
Khinh khí cầu không có động cơ để hỏng giữa trời, không có cánh để gãy, và bay chậm ngang tốc độ gió. Những hình dung kiểu "bóng thủng rồi rơi" ít đúng với thực tế: vỏ bóng to đến mức một vết rách nhỏ chỉ làm mất nhiệt chậm, phi công còn đốt bù được. Nhìn vào các báo cáo điều tra tai nạn trên thế giới, rủi ro chủ yếu tập trung ở mấy chỗ:
| Nguồn rủi ro | Chuyện gì xảy ra | Cách phòng |
|---|---|---|
| Đường dây điện | Giỏ hoặc dây treo chạm dây cao thế khi bay thấp hoặc khi hạ cánh; có thể gây cháy | Phi công lập kế hoạch bãi hạ cánh xa đường dây, không bay thấp trong sương mù |
| Gió mạnh lúc hạ cánh | Giỏ chạm đất ở tốc độ cao, bị kéo lê, lật nghiêng; hành khách gãy chân, chấn thương lưng | Không cất cánh khi dự báo gió vượt ngưỡng; hành khách giữ đúng tư thế |
| Thời tiết đổi nhanh | Dông, gió giật, sương mù làm phi công mất kiểm soát hoặc mất tầm nhìn | Hủy bay khi có dông trong vùng; không "cố bay" vì khách đã trả tiền |
| Nhiên liệu, lửa | Rò rỉ khí propan gần đầu đốt | Bảo dưỡng định kỳ, kiểm tra trước bay, không hút thuốc gần bãi |
| Yếu tố con người | Phi công thiếu kinh nghiệm, mệt mỏi, dùng thuốc ảnh hưởng tỉnh táo | Hãng uy tín, quy định chặt về sức khỏe phi công |
Hai vụ tai nạn làm thay đổi cả ngành
Luxor, Ai Cập, ngày 26 tháng 2 năm 2013. Một khinh khí cầu chở khách bốc cháy gần mặt đất khi đang chuẩn bị hạ cánh, sau khi một ống dẫn nhiên liệu bị rò. Bóng bùng lửa, bay vọt lên rồi rơi. 19 người thiệt mạng, phần lớn là du khách nước ngoài. Đây là một trong những vụ khinh khí cầu chết nhiều người nhất từng được ghi nhận. Sau vụ này, Ai Cập tạm ngừng các chuyến bay và siết lại khâu cấp phép, kiểm tra.
Lockhart, bang Texas, Mỹ, ngày 30 tháng 7 năm 2016. Một khinh khí cầu chở 16 người va vào đường dây điện cao thế khi đang hạ thấp trong điều kiện mây thấp, rồi bốc cháy. Không ai sống sót. Ủy ban An toàn Giao thông Quốc gia Mỹ (NTSB) kết luận phi công đã quyết định bay dù thời tiết xấu, và chỉ ra các vấn đề sức khỏe cùng việc dùng thuốc của phi công ảnh hưởng tới khả năng phán đoán. Vụ này dẫn tới việc nước Mỹ siết thêm yêu cầu về giấy chứng nhận sức khỏe cho phi công khinh khí cầu chở khách thương mại.
Hai vụ có chung một bài học: tai nạn nghiêm trọng ít khi do "xui". Chúng đến từ một chuỗi quyết định sai: bay khi không nên bay, bảo dưỡng không kỹ, giám sát lỏng lẻo.
Chọn hãng bay: những câu nên hỏi trước khi đặt vé
- Hãng có giấy phép khai thác của cơ quan hàng không nước sở tại không? Ở Thổ Nhĩ Kỳ, châu Âu, Mỹ, đây là thông tin công khai.
- Phi công có bằng lái khinh khí cầu thương mại và bao nhiêu giờ bay? Một hãng làm ăn đàng hoàng không ngại trả lời câu này.
- Bóng có được kiểm định định kỳ không? Vải vỏ bóng xuống cấp theo số giờ bay và nhiệt độ; các nước có quy định kiểm tra hằng năm hoặc theo giờ bay.
- Hãng có mua bảo hiểm trách nhiệm cho hành khách không?
- Chính sách khi hủy vì thời tiết là gì? Hãng hoàn tiền hoặc dời ngày khi hủy vì thời tiết là hãng không có lý do gì để ép bay.
Dấu hiệu nên cảnh giác: giá rẻ bất thường so với mặt bằng, hứa "bay chắc chắn trong mọi thời tiết", nhồi quá đông khách vào giỏ, không có buổi dặn dò an toàn trước khi lên giỏ.
Mặc gì, mang gì
- Giày kín, đế bám, cổ thấp hoặc cao cổ. Không đi dép, giày cao gót. Bãi hạ cánh có thể là ruộng gốc rạ, bãi đá, cỏ ướt.
- Quần dài, áo nhiều lớp. Sáng sớm lạnh, trên cao lạnh hơn, nhưng đứng dưới đầu đốt thì nóng hắt.
- Mũ vải hoặc mũ lưỡi trai. Đầu đốt phun lửa ngay trên đầu; người cao đứng sát giữa giỏ cảm nhận rõ sức nóng. Mũ cũng che tóc khỏi bụi lúc bóng xẹp.
- Không mặc đồ nylon dễ chảy, không quấn khăn dài lòa xòa.
- Điện thoại, máy ảnh có dây đeo. Đánh rơi từ giỏ là mất, và có thể gây nguy hiểm cho người bên dưới.
- Túi nhỏ, gọn. Giỏ chật; ba lô to vừa vướng vừa nguy hiểm lúc chạm đất.
Tư thế hạ cánh: phần quan trọng nhất của chuyến bay
Trước khi bay, phi công hoặc nhân viên sẽ dặn tư thế hạ cánh. Hãy nghe kỹ, vì đây là lúc dễ chấn thương nhất. Tư thế chuẩn ở hầu hết các hãng gồm:
- Quay lưng về hướng bóng đang đi tới. Khi giỏ chạm đất và bị kéo trượt, lưng tựa vào thành giỏ thay vì người bị hất ra trước.
- Hai đầu gối hơi khuỵu, chân khép. Đầu gối làm lò xo; chân thẳng cứng thì cú va dội thẳng lên cột sống.
- Hai tay nắm chặt quai cầm bên trong giỏ. Không nắm thành ngoài, vì tay có thể bị kẹt giữa giỏ và mặt đất.
- Giữ tư thế cho đến khi phi công cho phép. Giỏ có thể nảy lên một, hai lần rồi mới dừng hẳn.
- Không tự ý bước ra khỏi giỏ. Một người nặng sáu, bảy chục ký bước ra là bóng nhẹ đi chừng ấy, có thể bốc lên lại với những người còn ở trong. Chỉ ra khi phi công bảo.
Phần lớn các lần hạ cánh rất êm, có khi giỏ đặt nhẹ lên rơ-moóc. Nhưng chuẩn bị cho lần mạnh là việc của hành khách, không phải của may rủi.
Ai không nên bay
Mỗi hãng có quy định riêng, nhưng thường gặp các nhóm sau:
- Phụ nữ mang thai: đa số hãng từ chối, vì nguy cơ va chạm lúc hạ cánh.
- Trẻ nhỏ: thường có tuổi hoặc chiều cao tối thiểu, đủ để trẻ nhìn qua thành giỏ và tự giữ tư thế hạ cánh. Trẻ quá nhỏ không thể khuỵu gối bám quai đúng cách.
- Người có bệnh tim mạch nặng, mới phẫu thuật, có vấn đề cột sống, xương khớp: nên hỏi bác sĩ trước. Hãng bay thường yêu cầu khai báo.
- Người không đứng được liên tục khoảng một giờ: giỏ khách phổ biến không có ghế; một số hãng có giỏ riêng cho người khuyết tật, cần hỏi trước.
- Người vừa uống rượu bia.
Sợ độ cao lại thường không phải trở ngại lớn như người ta nghĩ: bóng trôi êm cùng gió, không chao lắc, không có cảm giác "rơi" như đứng mép vực. Nhiều người sợ độ cao vẫn bay được, nhưng nên báo phi công để họ không bay quá cao.
Góc nhìn hôm nay: an toàn là thói quen của cả hệ thống
Ngành khinh khí cầu chở khách an toàn hơn trước rất nhiều nhờ ba thứ: quy định giới hạn thời tiết, kiểm định bóng định kỳ, và văn hóa sẵn sàng hủy bay. Nơi nào có cả ba thì tỷ lệ tai nạn thấp; nơi nào thiếu một thì rủi ro dồn lên.
Với người đi bay, cách học thêm nhanh nhất là đọc báo cáo điều tra tai nạn công khai của các cơ quan như NTSB (Mỹ) hay cơ quan điều tra tai nạn hàng không của Anh. Chúng viết khô khan nhưng cho thấy rất rõ chuỗi quyết định dẫn tới tai nạn, và vì sao một lời "hôm nay hủy" là dấu hiệu của một hãng đáng tin.
Câu hỏi thường gặp
Đi khinh khí cầu có nguy hiểm không?
Với hãng có giấy phép, phi công có bằng và thời tiết phù hợp, mức rủi ro thấp. Chấn thương thường gặp nhất xảy ra lúc hạ cánh mạnh, còn tai nạn nghiêm trọng hiếm hơn và phần lớn liên quan đến đường dây điện hoặc bay khi thời tiết xấu.
Tai nạn khinh khí cầu nghiêm trọng nhất là vụ nào?
Vụ cháy khinh khí cầu ở Luxor, Ai Cập, ngày 26 tháng 2 năm 2013 làm 19 người chết, là một trong những vụ nghiêm trọng nhất từng ghi nhận. Vụ ở Lockhart, Texas năm 2016 làm 16 người chết sau khi bóng va vào đường dây điện.
Hạ cánh khinh khí cầu phải làm gì?
Quay lưng về hướng bóng đang đi, hai gối hơi khuỵu, hai tay nắm chặt quai bên trong giỏ và giữ nguyên tư thế cho đến khi phi công cho phép. Không tự ý bước ra khỏi giỏ khi bóng chưa xẹp.
Trẻ em có được đi khinh khí cầu không?
Thường được, nhưng mỗi hãng đặt tuổi hoặc chiều cao tối thiểu để trẻ nhìn được qua thành giỏ và tự giữ tư thế hạ cánh. Nên hỏi hãng trước khi đặt vé và cho trẻ đi giày kín, áo ấm.
Bà bầu có đi khinh khí cầu được không?
Đa số hãng không nhận phụ nữ mang thai vì lúc hạ cánh có thể va chạm mạnh. Nếu đang mang thai, nên chọn ngắm khinh khí cầu từ mặt đất hoặc đợi sau khi sinh.
